لمعة الهية [ بيان مواد ثلاث كه عبارت از وجوب و امتناع و امكانست ] وجوب عبارتست از ضرورت و لزوم ثبوت محمول از براى موضوع ، خواه آن محمول وجود باشد خواه غير وجود . و امتناع عبارتست از ضرورت و لزوم عدم محمول از براى موضوع ، خواه آن محمول وجود باشد ، خواه غير وجود ، و امكان عبارتست از عدم ضرورت و لزوم وجود محمول و عدم محمول از براى موضوع ، خواه آن محمول وجود باشد يا غير وجود . و ليكن در علم الهى و كلام ، هروقت كه الفاظ مذكوره گفته مىشوند مراد از وجوب ضرورت وجود ، و از امتناع ضرورت عدم و از امكان عدم ضرورت وجود و عدم است . تنبيه [ بيان وجوه فرق بين مواد و جهات ، در قضايا ] معانى مذكوره ، از براى الفاظ مزبوره ، در نزد منطقيين و الهيين يكى است و تفاوتى نيست مگر اينكه الهيين محمول را بوجود و عدم تخصيص داده‌اند ، و از همين‌قدر لازم نمىآيد اختلاف در معانى مذكوره ، نمىبينى كه هرگاه حيوان گاهى مقيد باشد بناطق ، و گاهى بصاهل ، لازم نمىآيد اختلاف « 1 » در معنى حيوان . منتهاى مطلب آنست كه معتبر در نزد الهيين بحسب غرض علمى خاص باشد ، و معتبر در نزد منطقيين عام ، و اين معانى مذكوره را مواد گويند باعتبارى ، و جهات گويند باعتبار ديگر . بيانش آنست كه نسبت محمول بموضوع در نفس الامر و واقع ، بدون اعتبار معتبر لا محاله مكيّف است بيكى از اين كيفيات مذكوره ، مثلا نسبت حيوانيت به انسان در واقع مكيف است بكيفيت وجوب ، و نسبت حيوانيت بجماد در نفس الامر مكيف است بكيفيت امتناع ، و نسبت نويسندگى به انسان در نفس الامر مكيف است بكيفيت امكان ، و اين كيفيات نفس الامريه

--> ( 1 ) - چنان كه صاحب كتاب مواقف توهم نموده است « منه » .