جميع قوا حاضرند عند النفس بحضور اشراقى و نفس وجود قوى علم نفسند بقواى ظاهرى و باطنى و تقرير و تحقيق آنكه علم بشىء عبارتست از حصول وجود تجرّدى شىء نزد عالم و بيان آنكه حقيقت علم همان انكشاف و ظهور است و مناط انكشاف وجود و حصول خاص است و هرچه اين حصول اقوى باشد ، انكشاف و ظهور تام‌تر ، و هرمجعول بالذات ، بنفس ذات مجعول و به تمام حقيقت عين ارتباط بعالم است و ذات آن جهت تعلقى است لذا هرمعلول بالذات جهت ذاتش همان جهت حضور است براى علت بالذات خود و هرمجردى علم و عالم و معلوم است بدون حصول جهت كثرت ص 283 ، 284 ، 285 ، 286 ، 287 ، 288 ، 289 ، 290 ، 291 ، 292 ، 293 ، 294 . تنبيه و تجهيل - نقل اشكالات فخر رازى بر قول محققان كه گفته‌اند ، هر مجردى بذات خود ، علم و عالم و معلوم است بدون حصول كثرت و تحقيق آنكه علم حق بذات خود اتمّ انحاء و اقسام علم است به نحوى كه علم او مطلقا حدّ ندارد ، لذا حق در ذات خود كليهء حقايق را شهود نمايد بدون لزوم اعتبار تكثّر و اقامه براهين بر اين اصل اساسى و تحقيق مفصّل در علم حق باشياء و نقل اشكال منكران علم حق بذات خود و نيز بيان شبههء كسانى كه علم حق بمعلولات را انكار كرده‌اند ص 294 ، 295 ، 296 ، 297 ، 298 ، 299 ، 300 ، 301 ، 302 . مقصد دوم - در بيان علم بكليهء معاليل خارج از ذات ، بعلم حضورى اشراقى و تحقيق در تلازم ذاتى علت و معلول و حصول معلول بالذات و تحقق آن در مرتبهء ذات علت بالذات بوجودى اتم و اعلى و تحقق آن بحسب تنزل و تجلى به صورت وجود خاص معلول ، و اشاره به آنكه برهان انىّ باعتبارى ببرهان لمّى برمىگردد و استدلال بعلم حق از باب آنكه علم به علت بالذات علم بذات معلول بالذاتست و تحقيق در آنكه علم حق باشياء در مرتبهء ايجاد علم اشراقى حضوريست نه حصولى و بيان آنكه واجب بالذات بر جميع اشياء احاطه قيّومه دارد و نسبت او بحسب وجود ، بجميع اشياء نسبت تساوى است و نقل كلام امام همام - ع - در احاطهء قيومى حق باشياء ثمرة ربوبية در بيان آنكه علم حق باشياء همان حضور اشياست نزد حق بدون حصول تغيّر