شكوك را ذكر مىكنم و وجه اندفاع هريك را بيان مىنمايم تا از براى احدى مجال شكى نماند و آن شكوك از امام فخر رازيست كه به امام المشككين مشهور است . شك اول منع است بيانش آنست كه قبول نمىكنيم كه علت وجود بايد ماهيت موجوده باشد ، چه مىشود كه ماهيت من حيث هى هى ، با قطع‌نظر از وجود و عدم علت وجود باشد . جوابش آنست كه ماهيت من حيث هى در حد نفس خود قوهء محض و مبهم صرف است ، و وجود فعليت محضه و تحصل صرف است و باستقصاى تمام بيان نمودم كه قوهء محضه علت فعليت محضه نمىتواند شد ، و ليكن آن امام چاره از اين معنى ندارد زيرا كه او اول و ثانى و ثالث را كه در كمالات انسانى قوهء محضه و ابهام صرف و ناقص محض و قاصر بحت بودند ترجيح داد برابع كه باتفاق فريقين بلكه باعتراف ثانى بلكه اول در كمالات انسانى و در علوم ربانى و در سياسات دنيوى و اخروى فعليت محضه و تماميت صرفه و كامل من جميع الجهات بود « و من لم يجعل اللّه « 1 » له نورا فما له من نور » . شك دوم : نقض بذاتيات ماهياتست ، بيانش آنست كه ماهيات محتاجند بذاتيات خود كه عبارت از جنس و فصلند و حال آنكه ذاتيات بوجود مقدم نيستند بر ماهيات . جواب اين نقض آنست كه در مباحث علت و معلول بيان نمودم كه احتياج ماهيت بذاتيات در تجوهر ذات و قوام ماهيت است نه در وجود و كلام در اين مقام در علت وجود است . شك سوم ، نقض بلوازم ماهياتست مثل زوجيت نسبت باربعه ، بيانش آنست كه ماهيات علتند از براى لوازم خود ، و حال آنكه ملزومات بوجود مقدم نيستند بر لوازم ، چنان كه متفق عليه است . جواب اين نقض آنست كه ماهيات ملزومات علتند از براى ماهيات لوازم ، نه از براى وجود لوازم ، اگرچه همين علت نيز در حين وجود است نه به شرط وجود ، چنان كه در جاى خود محقق و مسلم خصم نيز هست ، و كلام در اين مقام در علت وجود است . شك چهارم ، نقض بماهيات امكانيه است كه قابل وجودند ، بيانش آنست كه اگر

--> ( 1 ) - س 24 ، ى 40 .