تكرار نيست و حال آنكه در جواب مجرد منع كافيست چنان كه مذكور شد . جواب ديگر از اين استدلال آنست كه هرگاه موجود چيزى باشد كه وجود از براى او در خارج ثابت و قايم باشد ، لازم مىآيد كه ماهيات نيز موجود نباشند . لازم باطلست بالضروره و باعتراف خصم نيز ، بيان ملازمه آنست كه از جمله مسلمات بلكه بديهياتست و آن شيخ بزرگوار نيز معترفست كه ثبوت شىء از براى شىء در هرظرفى فرع ثبوت مثبت له است در آن ظرف ، پس بايد ماهيت اولا موجود باشد در خارج تا وجود از براى او ثابت باشد ، نقل مىكنيم كلام را بوجود دوم ، اگر الى غير النهايه برود تسلسل ثابت ، و الا دور لازم است . و هرگاه در موجوديت شىء قيام و عروض خارجى معتبر نباشد بر تقدير موجوديت وجود نيز « 1 » محذورى لازم نمىآيد . خلاصهء كلام هرچه ايشان در موجوديت ماهيت مىگويند ما در موجوديت وجود مىگوئيم و ليكن با وجود اين چه بسيار فرقست در ميانهء موجوديت حقايق وجوديه و موجوديت ماهيات ممكنه ، زيرا كه ظاهر شد كه ماهيات در حد انفس خود موجود نيستند ، بلكه بالتبع و بالعرض وجودات موجودند ، و حقايق وجوديه در حد انفس خود موجود نيستند بلكه بالتبع و بالعرض وجودات موجودند ، و حقايق وجوديه در حد انفس خود و در مرتبه ذوات خويش موجودند ، از اين جهت است كه در موجوديت ماهيات ، قيام بحسب تعمّل از عقل و تعريه از ذهن معتبر است ، و در موجوديت وجودات ، قيام حتى بحسب تعمّل از عقل و تعريه از ذهن معتبر نيست . ذيل اين مباحث طويلست و تعمق و بسط در آنها موجب تطويل و منافى وضع رساله است ، چون جواب دلايل ديگر آن شيخ بزرگوار و غير او كه بر اعتباريت وجود اقامه نموده‌اند در نزد تأمل صادق در تحقيق سابق ظاهر و منكشف مىگردد بر همان دليل و جواب او اقتصار نمودم .

--> ( 1 ) - بر اين تقدير هم در موجوديت ماهيت كلام است زيرا كه اتصاف مطلقا مستلزم تقدم موصوفست در ظرف اتصاف ، خواه قيام صفت قيام انضمامى باشد يا انتزاعى ، پس كلمهء نيز در كلام والد علامه بملاحظه آنكه مقام جدلى است ذكر شده است متدبر باش . على الطهرانى عفى عنه .