در اشياء ، و جملهء اشياء به آن وجود موجود باشند به نهجى كه آثار مطلوبه آنها بر ايشان مترتب شود ، و كثرتى نباشد مگر كثرت ماهويه ، و مفهوم وجود و موجود را يك مصداق بيش نباشد و او واجب الوجود باشد ، و جمله وجودات با او متحد باشند ، پس كثرتى وجوديه نباشد ، لكن آن وجود را به حسب مظاهر و مرائى ، كثرت متحقق باشد . پس صرف حقيقت وجود كه حكما او را واجب الوجود دانند ، مقامى از مقامات ظهور او باشد و مرتبه‌اى از مراتب شئون او . اگر اين نسبت به منسوبين كشف و عرفان صحيح باشد ، برهان عقلى برحسب قواعد علم حكمت الهيه مكذب اين سخن باشد . و اگر از روى كشف و عيان گويند ، آيات و اخبار خاندان عصمت صريح بر بطلان اين قول و تنزه ذات حق از سريان در اشياء و تقدس او از سمات امكان ، و كثرت وجود بر وجه حقيقت است . مگر اينكه مرادشان اين باشد كه ما را در مقامات توحيد مقامى باشد كه غير حق ، از نظر شهود قلبى و بصيرت روحى ما ملغى بود و در حال شهود در ديدهء قلب يا بصيرت روح ما ، جز حق در مظاهر آيات و مرائى ظهورات و مجالى تجليات مشاهد نباشد . لكن اين سخن غير آن باشد كه كثرتى در واقع در وجود نباشد ، بلكه چون مظاهر و مرائى قائلند و مظهر و مرآت جز وجود نبود ، پس معترف باشند به كثرت وجود . و از اينجا ظاهر مىشود كه اين اجله و اعلام از شهود قلبى و بصيرت روحى خود خبر داده‌اند و سالك عارف را در مقامات سلوك ، حالاتى بود كه آن حالات را نداند مگر آن كس كه سالك باشد . و از آنجا كه علم تصوف از قلب انسان كامل به آن جهت كه مجلاى اسماء و صفات و افعال و آثار حق بود ، يا از اسماء و صفات و افعال و آثار به آن جهت كه در مراتب قلب انسان كامل ظاهر و مشهود شوند بحث مىكند ، هر يك از اين دو صالح باشد از براى موضوعيت آن علم و جهت بحث بودن چنان مىنمايد كه دو توجيه مذكور كه به خاطر نگارنده حروف رسيده ، وجيه باشد و اين نگارنده تاكنون نديده و نشنيده‌ام كه كسى تصريح كرده باشد به اينكه وجود و موجود ، يك وجود و موجود باشد و جز او وجودى و موجودى نباشد و او ذات واجب الوجود بود ، بنهجى كه قابل توجيه وجيهى نباشد . لهذا مطلبى بديهى البطلان را كه به اندك تأملى معلوم شود كه منافى ارسال رسل و تكاليف الهيه بود ، به كسانى كه در ظاهر به وظائف شرع قيام داشته باشند و به قدر امكان مواظب اتيان مستحبات و ترك مكروهات