9 . تعليقات شوارق الالهام تجريد الكلام با تجريد الاعتقاد خواجه نصير الدين طوسى ( متوفى 672 ) از مهمترين كتب كلام اسلامى و نقطهء عطفى در علم كلام به شمار مىرود . بر هيچ كتابى در فلسفه و كلام به اندازهء تجريد شرح و حاشيه نوشته نشده است . از ميان شروح متعدد تجريد ، سه شرح از بقيه مهمتر است : كشف المراد فى شرح تجريد الاعتقاد نوشتهء علامه حلى ( متوفى 726 ) ، شرح تجريد العقايد علاء الدين قوشچى ( متوفى 879 ) و شوارق الالهام فى شرح تجريد الكلام نوشته مولى عبد الرزاق بن على بن حسين فياض لاهيجى ( متوفى 1051 يا 1072 ) شاگرد و داماد ملا صدرا . لازم به ذكر است كه فياض لاهيجى شرح ديگرى هم بر تجريد دارد بنام « مشارق الالهام » « 1 » . به‌هرحال قوىترين شرح فلسفى تجريد ، شوارق الالهام است ، كه شرح امور عامه ، جواهر و اعراض و ربوبيات تجريد تا اواسط علم الهى را شامل مىشود . شوارق الالهام را تحقيقا مىتوان يكى از ده كتاب برتر حوزهء فلسفه و كلام اسلامى دانست . اين كتاب از زمان نگارش مورد عنايت ويژهء حوزه‌هاى عقلى بويژه حكيمان متعاليه بوده است . از يك‌سو كتاب درسى سطوح عالى كلام بوده و از سوى ديگر بسيارى از بزرگان حكمت متعاليه بر آن حاشيه زده‌اند . مهمترين حاشيهء شوارق ، حاشيه ملا اسماعيل بن سميع درب كوشكى اصفهانى ( متوفى 1243 ) است . از ديگر حواشى شوارق حواشى ملا على نورى ، ميرزا حسن نورى ، ملا محمد على نورى ، ملا عبد الله مدرس زنوزى ، ملا احمد بن ابراهيم اردكانى شيرازى ، ملا محمد جعفر لاهيجى لنگرودى ، ملا محمد حسين كرمانى ، و شيخ على نورى ذكر كردنى است . آقا على مدرس طهرانى نيز 398 تعليقه بر شوارق نگاشته است . اين تعليقات كلا بر مقدمه و مقصد اول در امور عامه ، فصل اول در وجود و عدم ، فصل دوم در احكام ماهيت و فصل سوم بحث علت و معلول تا مسئله ششم در احوال علت غايى نوشته شده است . تعليقات شوارق پس از تعليقات الاسفار و بدايع الحكم مفصل‌ترين اثر بجا مانده آقا على است و پس از بدايع ، تعليقات الاسفار و رسائل سبيل الرشاد ، وجود رابط ، مباحث الحمل ،

--> ( 1 ) . رجوع كنيد به الذريعة .