آقا على مدرس زنوزى طهرانى (مدرس) (حكيم مؤسس)

30

مجموعه مصنفات حكيم مؤسس آقا على مدرس طهرانى (فارسى)

به نظر حكيم مؤسس دنيا با تمام وجودش به سوى آخرت رهسپار است ، چرا كه حركت جوهرى در تمام دنيا صادق مىباشد . آخرت هر جزء دنيوى متناسب با آن است و آخرت آنها همچون دنيايشان با هم متفاوت است . هر جزء دنيوى بسوى غايت متناسب خود در حركت است ، پس چون به غايت خود و اصل شد ، شخصيت و تمام هويت او كامل مىگردد . هرچند در نظر دقيق - يعنى توحيد افعالى و نظام جمعى و جملى - همه اشياء به سوى غايت واحدى در حركتند ، يعنى خداوند كه هو الاول و الآخر . به نظر اين حكيم الهى با توجه به تركيب اتحادى موضوع و عرض ، از آنجا كه موضوع به عنوان جوهر همواره متحرك به حركت ذاتى است ، و ذو المبدء هرگز از مبدء خود جدا و منفك نمىشود ، چرا كه موضوع همواره مبدء عرض به شمار مىآيد ، مىتوان نتيجه گرفت كه هر عملى كه از نفس صادر مىشود و به مرتبه‌اى از مراتب نفس منسوب بوده و مبدء آن عمل در ذات اين مرتبه متحقق است ، به صورت جمع و اجمالى در نفس موجود مىباشد . در اواخر رساله ، آقا على به بحثى عميق در باب مبدء بويژه توحيد افعالى مبادرت ورزيده ، به تفصيل با برهانى ويژه اتحاد قوس صعود و قوس نزولى را اثبات مىكند . در انتهاى رساله حكيم طهرانى تصريح مىكند كه معاد جسمانى بوجهى كه او بيان كرده ، محتاج برهان نيست ، و از ضروريات دين است و برهان عقلى در اين باب تنها براى كسى حجت است كه خارج از دين باشد . هيچيك از حكماى الهى معاد جسمانى را انكار نكرده‌اند ، تنها گروهى از ايشان مانند شيخ الرئيس از ارائه برهان عقلى بر آن اظهار عجز كرده‌اند . او با كلامى از صدر المتألهين در تأئيد معاد جسمانى رساله ارزشمند خود را به پايان مىبرد . عليرغم پيشكسوتى صدر المتألهين در حلّ عقلانى مسألهء معاد جسمانى و راه حل ژرف‌نگرانه و تحسين‌برانگيز حكيم مؤسس به عنوان آخرين پاسخ فلسفهء اسلامى و حكمت متعاليه ، پروندهء اين بحث همچنان مفتوح است ، هرچند به جرأت مىتوان گفت هرگونه بحث فلسفى از معاد جسمانى بدون بررسى « رسالة سبيل الرشاد فى اثبات المعاد » ناقص خواهد بود .