مىباشد ؟ متكلمان غالبا از انحصار معاد در معاد جسمانى دفاع كرده‌اند ، و حكيمان مسلمان و محققان از متكلمين از آغاز به اثبات معاد جسمانى و روحانى توأمان كمر بسته‌اند . بقول حكيم مؤسس در ميان فلاسفهء اسلامى كسى را سراغ نداريم كه با انكار معاد جسمانى ، معاد را منحصر در معاد روحانى دانسته باشد ، يا اينكه در جسمانى و روحانى بودن معاد متوقف مانده باشد . نزاع دوّم : واضح است كه بر معاد روحانى فارغ از دليل عقلى مىتوان به ظواهر برخى آيات و روايات نيز تمسك كرد . ادلهء نقلى بويژه نص برخى آيات و روايات معتبر بر معاد جسمانى دلالت دارد . آيا فارغ از طريق نقلى ، اثبات معاد جسمانى عقلا ممكن است ؟ تا قرن دهم رأى حكيمان مسلمان بر اين تعلق گرفته بود كه طريق منحصر اثبات معاد جسمانى طريق نقلى است و اين بحث فراتر از طور عقل مىباشد . شيخ الرئيس ابن سينا رئيس فلاسفهء اسلام خاضعانه پذيرش معاد جسمانى را منوط به تصديق صادق مصدّق اعلام كرده ، عجز فلسفه را از اثبات اين مهم خاطر نشان مىسازد . هرچند بعضى خضوع علمى ابن سينا را بد تعبير كرده ، او را منكر معاد جسمانى دانسته‌اند . در قرن دهم در حوزهء عقلى شيراز در زمينهء بحث عقلى از معاد جسمانى ، نخستين قدم از سوى مير غياث الدين منصور دشتكى برداشته شد ، اين رأى بلافاصله توسط معاصر وى جلال الدين دوانى مورد نقد قرار گرفت . چندى بعد صدر المتألهين شيرازى با تمسك به مبانى ابتكاريش در حكمت متعاليه ، نخستين برهان فلسفى بر معاد جسمانى را اقامه مىكند . نزاع سوم : مراد از معاد جسمانى چيست ؟ در اينكه در قيامت بدنى محشور مىشود . ترديدى نيست . اما آيا بدن محشور شده بدنى عنصرى است يا جسم اثيرى يا بدن مثالى يا حتى بدن هور قليايى ؟ جمعى از فلاسفه به دلايلى حشر بدن دنيوى را در قيامت محال دانسته‌اند ، از سوى ديگر نصوص دينى دال بر معاد جسمانى را نيز باور داشته‌اند ، لذا راه حل مسأله را قائل شدن به حشر بدن مثالى يا بدن هور قليايى يا اتحاد نفس و اجسام فلكى ( اثيرى ) دانسته‌اند . رأى تعلق نفس به افلاك اثيرى ناسازگار با ظواهر دينى و فاقد دليل عقلى معتبر است . قول شهاب الدين سهروردى دربارهء حشر بدن مثالى نيز با انتقادات جدى مواجه است . حشر بدن هور قليايى نيز مانند ديگر آراء قائل اين قول متهم به دور بودن از مبانى فلسفه مىباشد . رأى غالب قائلين به معاد جسمانى قول به حشر بدن عنصرى دنيوى در رستاخيز است .