آقا على مدرس زنوزى طهرانى (مدرس) (حكيم مؤسس)
90
مجموعه مصنفات حكيم مؤسس آقا على مدرس طهرانى (فارسى)
نافذترين و مهمترين كتاب حكمت متعاليه و بالاخره يكى از پنج كتاب اصلى فلسفهء اسلامى است . اسفار دائرة المعارف حكمت متعاليه است ، و در آن مهمترين ابتكارات صدر المتألهين در باب مسئله وجود ، حركت جوهرى ، اثبات ذات و صفات خداوند بويژه مسئله علم و بالاخره مباحث نفس و بالاخص معاد جسمانى مطرح شده است . اسفار جمع سفر ( مأخوذ از مسافرت ) آنچنانكه ملا صدرا در مقدمه كتاب تصريح كرده است ناظر به چهار سفر عرفانى سالكين است يعنى سفر از خلق به حق ، و سفر با حق در حق ، و سفر از حق به خلق و سفر با حق در خلق . البته اسفار چهارگانهء كتاب مطابق با سفرهاى عرفانى نيست بلكه اين نامگذارى صرفا تشبيهى از باب تيمن و تبرك به مراحل سلوك است . سفر اول در امور عامه است يا آنچنانكه خود مىگويد : در طبيعت وجود و عوارض ذاتى آن . مطالب اين سفر در ضمن ده مرحله سامان يافته و در آن مسائل وجود ، عدم ، جعل ، ماهيت ، وحدت و كثرت ، علت و معلول ، قوه و فعل ، حركت ، قدم و حدوث و بالاخره عقل و عاقل و معقول مورد بحث قرار گرفته است . سفر دوم عهدهدار مباحث جواهر و اعراض مىباشد ، كه در ضمن ده فن مطرح شده است . سفر سوم در علم الهى و معرفت ربوبى است و از ده موقف تشكيل شده است و مسائلى از قبيل اثبات ذات واجب ، مباحث عمومى صفات خداوند ، علم ، قدرت ، حيات ، سمع و بصر ، كلام ، عنايت و رحمت ، فيض و ابداع و بالاخره جود و ازليت قدرت خداوند مورد بحث قرار گرفته است . سفر چهارم به علم النفس از آغاز تكون تا آخرين مقاماتش در آخرت اختصاص دارد و شامل يازده باب است . و در آن مسائلى از قبيل احكام نفس ، ماهيت نفس ، قواى نباتى ، قواى نفس حيوانى ، ادراكات باطنى ، تجرد نفس ناطقه ، احوال نفس انسانى ، ابطال تناسخ ، ملكات نفس انسانى ، معاد روحانى و بالاخره معاد جسمانى و احوال آخرت مورد بحث و بررسى قرار گرفته است . در مجموع اين مراحل ، فنون ، مواقف و ابواب به 559 فصل تقسيم شده است . صدر المتألهين اسفار را همزمان با ديگر آثارش تأليف كرده است ، به عبارت ديگر نگارش آن حدود چهل سال به طول انجاميده است . 2 - حواشى و تعليقات اسفار اسفار يك قرن و نيم پس از زمان تأليف بتدريج كتاب رسمى عالىترين مرحله تعليم