ترجمهء فارسى رسالهء مشاعر ملاصدرا است « 1 » و ديگرى حكمت عماديه تفسير فارسى رسالهء الدرة الفاخرة عبد الرحمن جامى « 2 » كه هر دو تقرير دروس استادش ميرزا على اكبر حكمى يزدى است ، و بالاخره سومى سئوالاتى كه پاسخ به آنها به نگارش كتاب بدايع الحكم از سوى آقا على مدرس انجاميد . بديع الملك با زبان فرانسوى آشنا بوده و از مظاهر تمدن غرب و فرهنگ اروپايى نيز بىخبر نبوده است ، چرا كه از طريق برخى دوستانش كه به كشورهاى اروپايى رفت و آمد داشته‌اند ، از تازه‌ترين تأليفات فلاسفهء معاصر اروپايى مطلع بوده ، به عنوان نمونه در نامه به يكى از دوستانش تقاضا كرده كه كتاب جديد الانتشار فيلسوفى فرانسوى به نام اولن ) enellevE ( متوفاى 1910 كه بنا به تصريح وى در مسأله لايتناهى از مسائل حكمت جديد نوشته شده براى او تهيه كند « 3 » . بديع الملك سئوالات فلسفى خود را نخست با استادش ميرزا على اكبر حكمى يزدى در ميان مىگذارد ، اما ظاهرا جوابهاى ميرزا على اكبر به اين سئوالات « 4 » وى را راضى نمىكند و اين سئوالات را از آقا على مدرس طهرانى مىپرسد . تأمل در كميت و كيفيت بدايع الحكم ( و نيز تعريفهاى مذكور در مقدّمه بدايع از بديع الملك ميرزا ) نشان مىدهد كه آقا على براى سئوالات بديع الملك ارزش قائل شده است . سئوال هفتم نشان مىدهد كه بديع الملك از آراء فلاسفهء جديد غرب از جمله بيكن ( 1626 ) ، دكارت ( 1650 ) ، اسپينوزا ( 1677 ) ، بوسوئه ( 1704 ) ، كانت ( 1804 ) ، فيشته ( 1814 ) ، هگل ( 1813 ) علاوه بر اولن ( 1910 ) اطلاع نسبى داشته است . بديع الملك ميرزا قصد داشت با اين گونه سئوالات طرحى نو در اندازد و با ايجاد نوعى تفاهم ، بناى تازه‌اى مبتنى بر آراء و افكار فلسفى و عقلى حكماى اسلامى برپا سازد كه از بارش باران و تابش آفتاب گزندى نيابد « 5 » . اگرچه بعضى فضلاء

--> ( 1 ) . عماد الحكمه همراه با متن مشاعر و ترجمه فرانسوى به همت هانرى كربن در تهران 1342 منتشر شده است . ( 2 ) . حكمت عماديه همراه با متن الدرة الفاخرة به اهتمام نيكولاهير و على موسوى بهبهانى در سال 1358 در تهران منتشر شده است . ( 3 ) . عنوان لاتين كتاب بنا به تصريح بديع الملك به اين قرار است : " ecapsE'd te spmet ed inifnI " , enellevE كريم مجتهدى ، مقاله بديع الملك ميرزا عماد الدوله و اولن فيلسوف فرانسوى ، مجله راهنماى كتاب ، بهمن و اسفند 1355 . ( 4 ) . ميرزا على اكبر حكمى يزدى دوبار به سئوالات بديع الملك پاسخ گفته است ، نوبت اول به اجمال و بار دوم به تفصيل . پاسخهاى نوبت اول در مجله نامهء فرهنگستان علوم شمارهء 3 صفحه 134 - 140 به همت سيد مصطفى محقق داماد و نوبت دوم پاسخ در كتاب رسائل حكميه ميرزا على اكبر مدرس يزدى حكمى ( تهران ، 1365 ) ص 29 - 150 منتشر شده است . ( 5 ) . دكتر كريم مجتهدى ، مقاله ذكر فلاسفه بزرگ غرب در كتاب بدايع الحكم ، مجله راهنماى كتاب ، اسفند 1354 .