است : « جامع معقول و منقول بود و در آن دو فن به اجتهاد و استدلال درس مىداد ، نه به تقليد . در براهين مذكوره در هر كتابى مخصوص در الهيات بمعنى اخص به كشف و شهود رسيده بود . » « 1 » در ريحانة الادب در اين زمينه متذكر شده است كه « آقا على مدرس ، غالب كتب حكمت و كلام و رياضيات را استادانه تدريس مىكرد . . . جامع معقول و منقول بود و در مدرسهء سپهسالار در هر دو رشته از روى تحقيق و استدلال تدريس مىكرد و به همين جهت به مدرس شهرت يافت ، چنانچه به جهت كمالات صورى و معنوى به حكيم الهى و استاد و الاساتيد نيز موصوف بوده است » . « 2 » با اين همه سيد احمد ديوان بيگى در تذكرة حديقة الشعراء به نكتهء قابل تأملى اشاره كرده است : « پدر مغفورش ملا عبد الله از فحول علماى عصر خود بود و مدتها در دارالخلافة طهران در مدرسه خان مروى مدرس بود . خود جناب آقا على بيشتر ميل به حكمت كرد و آن فن شريف را تكميل نمود و بدان واسطه از جلوس به مجلس پدر كه خاص علماى رسمى بود مهجور شد . در دارالسعادهء خود مشغول افاده و تدريس حكمت الهى گرديد . بنده مكررا درك خدمتشان را كرده‌ام . . . « 3 » » به‌هرحال آقا على در مدرسهء مروى تدريس نكرده و مدتى نيز آنچنانكه از گوبينو « 4 » نقل كرديم ، در بيت خود به تدريس اشتغال داشته است . متأسفانه به جزئيات اين مهجوريت از مسند علماى رسمى و انتقال تدريس از مدرسه به بيت در يك برههء زمانى در ديگر مآخذ اشاره‌اى نشده است . شيخ آقا بزرگ طهرانى كه خود از معاصران ، همشهريان و علاقه‌مندان آقا على مدرس طهرانى بوده است در اين زمينه كاملتر از ديگران نوشته است : « قرأ الفقه و الاصول و الحكمة و الكلام و التفسير و الحديث و غيرها من العلوم الاسلامية و قد برع فيها جميعا و اتقن المعقول و المنقول و درس فيهما بكفاية و لياقة الّا انه تخصّص فى الفلسفة و اشتهر بها ، فقد تفوّق فيها على علماء عصره المتخصصين و نبغ نبوغا باهرا و صار صدر الحكماء و

--> ( 1 ) . محمد معصوم شيرازى ( نايب الصدر ) ، طرائق الحقائق ، تصحيح محمد جعفر محجوب ، تهران ، 1345 ، ج 2 ، ص 504 . ( 2 ) . ميرزا محمد على مدرس ، ريحانة الادب ، ج 2 ، ص 391 . ( 3 ) . تذكرهء حديقة الشعراء ، سيد احمد ديوان بيگى ، ص 482 - 483 . ( 4 ) . « ابتدا فقه و اصول و حكمت الهى تدريس مىكرد ، ولى بعدها از تدريس اين مواد دست كشيد ، اما طلاب او را رها نكرده و به منزلش مىروند و از محضرش استفاده مىكنند ، و خلاصه اينكه از اين گوشه‌گيرى از شهرتش كاسته نشده است » كنت دوگوبينو ، مذاهب و فلسفه در آسياى مركزى ، ترجمهء فارسى ، ص 89 .