مباحث اعتقادى و كلامى از قرن اوّل در گرفته بود - و از سوى ديگر با ترجمهء آثار فلسفى از يونانى و سريانى به زبان عربى بويژه معدودى از رسائل افلاطون ، قريب به اتفاق كتب ارسطو و بسيارى از شرحهاى اسكندرانى افلاطون و ارسطو « 1 » ، با نخستين نگارشهاى مستقل فلسفى ابو يوسف يعقوب بن اسحاق كندى ( 185 - 252 ) آغاز شد « 2 » . با ابو نصر محمد فارابى ( 257 - 339 ) فلسفهء مشاء اسلامى بنياد گذاشته شد . اين سنت قوى فلسفى با شيخ الرئيس ابو على سينا ( 370 - 428 ) به اوج خود رسيد . در فلسفهء مشاء اسلامى علاوه بر اين‌كه امور عامه از نظم و نسق تازه‌اى برخوردار شد و تعميق يافت ، اوّلا تأملات تازه‌اى در مباحث وجود و ماهيت ، بحث عليّت و بحث قدم و حدوث ارائه شد ، ثانيا در فن ربوبيات و مبحث الهيات بالمعنى الاخص براساس تعاليم اسلامى ، مبانى جديد و مسائل ابتكارى فراوانى عرضه شد . فارغ از فلسفهء مشائى كه در امور عامه به سنت ارسطويى و نو افلاطونى متمايل است ، جريان ديگرى از قرن سوّم به بعد در بين فلاسفه اسلامى نضج گرفت كه ناقد روش ارسطويى بود و به افلاطون گرايش داشت . مهمترين فلاسفهء اين جريان ، محمد بن زكرياى رازى ( 251 - 313 ) ، ابو البركات بغدادى ( قرن ششم ) و فخر الدين رازى ( 534 - 606 ) هستند . اين گروه از فلاسفه با انتقادات ، مناقشات و ايرادات خود به تقويت بنيهء فلسفى كمك كردند . اما شهاب الدين يحيى سهروردى ( 549 - 587 ) علاوه بر انتقادات مبنايى به سنت ارسطويى سينايى كوشيد تا با الهام از انديشهء فلسفى ايران باستان ، نظامى نو در فلسفه دراندازد . فلسفهء اشراقى در زمينهء ماهيت ، تشكيك ، نفس ، عقول عرضيه ، علم و علم بارى مسائل تازه‌اى در فلسفهء اسلامى مطرح كرد ، هرچند توان هماوردى با سنت ديرپاى مشايى را نيافت . اقدام تاريخى خواجه نصير الدين طوسى ( 597 - 672 ) در امتزاج كلام و فلسفه در

--> ( 1 ) . براى آشنايى با چند و چون ترجمهء فلسفهء يونانى و چگونگى انتقال آن به جهان اسلام رجوع كنيد به : مقالهء « تقويم عام لتحقيق التراث اليونانى المترجم الى العربية » در كتاب « دراسات و نصوص في الفلسفه و العلوم عند العرب » نوشتهء عبد الرحمن بدوى ( بيروت ، 1981 م ) ؛ و سه مقالهء « تراث الاوائل فى الشرق و الغرب » نوشتهء كارل هينريش بكر ، « من الاسكندريه الى بغداد » نوشتهء ماكس مايرهوف و « التراجم الارسطاليه الى ابن المقفع » نوشتهء پل كروس در كتاب « التراث اليونانى في الحضارة الاسلامية » با شرح و ترجمهء عبد الرحمن بدوى ( بيروت ، 1980 م ، چاپ چهارم ) . ( 2 ) . براى آشنايى با جايگاه و آثار كندى رجوع كنيد به مقالهء « كتابشناسى توصيفى نخستين حكيم مسلمان » به قلم نگارنده در كتاب « دفتر عقل » ( تهران ، 1377 ) .