بايد بگويم اين مجموعه ، همه تعليقاتى است كه من يافته‌ام . اما با توضيحاتى كه از بعضى اساتيد معاصر نقل شد ، ظاهرا تعليقات حكيم موسس مىبايد بيش از اين باشد . به نقل استاد حسن‌زاده از علامه طباطبايى نقل كرديم كه تعليقات آقا على يك و نيم برابر تا دو برابر متن اسفار است « 1 » ، حال آنكه تعليقاتى كه من گرد آورده‌ام حدود ربع متن اسفار است . بعلاوه مشخصاتى كه از استاد آشتيانى دربارهء نقل قول آقا على از شيخ مهدى اصفهانى و سيد هادى حسينى گزارش كرديم « 2 » يا اين نكته كه « در تعليقات جواهر و اعراض هر عبارتى كه در حل مشكلات عبارات مدخليت داشته از جمله كتب ملا صدرا و ابن سينا و ديگران استفاده كرده » « 3 » يا حواشى آقا على بر قسمت نفس اسفار مفصل است و شايد تمام آن حواشى بيش از مطالب كتاب نفس [ اسفار ] است » « 4 » هيچيك بر تعليقاتى كه از آقا على گرد آورده‌ايم تطبيق نمىكند . تعليقات جواهر و اعراض آقا على بسيار مختصر و در حد يكى دو صفحه بيشتر نيافته‌ايم كه غالبا در مقام توضيح متن است ، تعليقات نفس بدست آمده نيز به لحاظ حجم بسيار كمتر از آن است كه تصور مىشد ، بعلاوه بخش قابل توجهى از آن به نقل مستقيم تفسير صافى اختصاص يافته بىآنكه در برخى مواضع نظر حكيم مؤسس به آن اضافه شود . بعلاوه به اين نقل استاد آشتيانى كه « آقا على به يكى از تلاميذ خود شيخ محمد رشتى دستور داد كه مجموعهء اين حواشى را به صورت يك كتاب مستقل درآورد و ميرزا احمد آشتيانى نيز صفحات و سطور اسفار را كه اين تعليقات ناظر بر آن موارد است مشخص فرموده‌اند ، متأسفانه بسيارى از اوراق اين مجموعه مفقود گرديده است . » « 5 » بايد بيفزايم كه متأسفانه هيچيك از اوراق اين مجموعه جزء پانزده نسخه ياد شده نبود . راقم اين سطور عليرغم زحمات فراوانى كه براى جمع‌آورى اين تعليقات متحمل شده است اميدوار است كه اين حواشى همه تعليقات حكيم مؤسس نباشد ، بلكه حجم اين تعليقات همان دو مقابل اسفار باشد . هرچند در سوى ديگر

--> ( 1 ) . اين مطلب را استاد حسن‌زاده در زمستان 1376 به راقم اين سطور ابراز داشتند . ( 2 ) . استاد آشتيانى ، مقدمه انوار جليه ملا عبد الله مدرس زنوزى ، ص 20 - 21 . ( 3 ) . آشتيانى ، مقدمه انوار جليه ص 20 - 21 . ( 4 ) . آشتيانى ، مقدمهء المبدء و المعاد ص 52 . ( 5 ) . آشتيانى ، مقدمه انوار جليه ص 21 .