4 - وَالْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَوْ حَبَسَ 1 عَنْ عِبادِهِ مَعْرِفَةَ حَمْدِهِ عَلى ما أَبْلاهُمْ 2 مِنْ مِنَنِهِ 3 الْمُتَتابِعَةِ 4 ، وَ اسْبَغَ 5 عَلَيْهِمْ مِنْ نِعَمِهِ الْمُتَظاهِرَةِ 6 لَتَصَرَّفُوا 7 فِي مِنَنِهِ فَلَمْ يَحْمَدُوهُ ، وَ تَوَسَّعُوا 8 فِي رِزْقِهِ فَلَمْ يَشْكُرُوهُ ، وَ لَوْ كانُوا كَذلِكَ 9 لَخَرَجُوا 10 مِنْ حُدُودِ 11 الْإِنْسانِيَّةِ إِلى حَدِّ 12 الْبَهِيمِيَّةِ 13 فَكانُوا كَما وَصَفَ 14 فِي مُحْكَمِ 15 كِتابِهِ ، إِنْ هُمْ إِلّا كالْأَنْعامِ 16 بَلْ 17 هُمْ أَضَلُّ 18 سَبِيلًا . لغت : 1 - بازداشت ، 2 - احسان كرده‌اى ، 3 - دلسوزى در دادن نعمت‌هاى بزرگ ، 4 - پى در پى ، 5 - تمام كرد ، 6 - پيوسته به هم ، 7 - به ميل خود استفاده مىكردند ، 8 - گشايش مىيافتند ، 9 - اين چنين باشند ، 10 - خارج مىگشتند ، 11 - شأن و مرز ، 12 - جايگاه ، 13 - حيوانيت ، 14 - تعريف نمود ، 15 - صريح و استوار ، 16 - چهارپا ، 17 - بلكه ، 18 - گمراه‌تر . معنا : و سپاس مخصوص آن خدائى است كه اگر بندگانش را از درك و شناخت سپاسش ، در مقابل خير و احسان و مهربانى و دلسوزىهائى كه پشت سر هم به آنان مىداده و از بخشش‌هاى پيوسته‌اى كه بر آنها كامل ساخته محروم مىنمود ، بىترديد از تمام نيكىها و نعمت‌هاى الهى ، استفاده مىنمودند و هيچ نوع شكر و سپاسى را به جا نمىآوردند و در رزق و روزىهايش گشايش مىيافتند و قدردانى و شكرگزارى نمىكردند و اگر آنها اين چنين مىبودند ( كه هيچ نوع احساسى براى شكر و سپاس در برابر نعمت‌هاى الهى نداشتند ) قطعاً از شأن و مقام انسانى خارج گشته و به مرز حيوانيت سقوط مىكردند و چنان مىبودند كه در آيات آشكار قرآن از آنها چنين تعريف كرده : اين ناسپاسان جز به چارپايان نمانند و بلكه از آنها هم پائين‌تر و گمراه‌ترند . وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلى ما عَرَّفَنا 1 مِنْ نَفْسِهِ ، وَ الْهَمَنا 2 مِنْ شُكْرِهِ ، وَ فَتَحَ 3 لَنا مِنْ ابْوابِ الْعِلْمِ بِرُبُوبِيَّتِهِ 4 ، وَ دَلَّنا 5 عَلَيْهِ مِنَ الأخْلاصِ لَهُ فِي تَوْحِيدِهِ ، وَ جَنَّبَنا 6