در « سوربن » راجع به علاقه علم با اسلام قرار دهيم . شيخ جمال‌الدين شخصاً بهترين راهنمايى است كه ممكن است او را براى اين نظريه بزرگى كه مدت‌هاست اعلام كرده‌ايم ، در نظر بگيريم و مطلب اين است كه قيمت اديان بسته به قيمت ملت‌هايى است كه به آن مىگروند ، هر وقت من با او هم‌صحبت مىشوم ، از لحاظ آزادى فكر و شرافت اخلاق و صراحت گفتار او ، چنين به خيالم مىرسد كه گويى با يكى از رجال علمى قديم روبرو مىشوم و من « ابن‌سينا » و « ابن‌رشد » يا يكى از آن ملحدان بزرگى را كه پنج قرن براى رهايى بخشيدن انسانيت از اسارت كوشيده‌اند ، خود را روبرو مىبينم » . سپس « رنان » گفت ، در اين بحث نفيسى كه شيخ جمال‌الدين آن را مورد تحقيق قرار داده ، جز در يك نكته كه به حق بايد با يكديگر اختلاف داشته باشيم ، اختلافى وجود ندارد . . . « 1 » در اين‌كه « روم » در تاريخ انسانيت نفوذ داشته ما منكر نيستيم و همچنين منكر نفوذ عرب نيستيم ، لكن اين جريانات بزرگ انسانى نيازمند به تجزيه و تحليل است ، زيرا آن‌چه به لاتين نوشته شده ، چيزهايى نيست كه تاج شهرت « روم » را مزين سازد ! و همچنين آن‌چه به يونانى نوشته شده ، كار يونانى نيست و همچنين كليه آثارى كه به عربى نوشته شده ، نتاج عربى نبوده و آن‌چه در كشور مسيحى به وجود آمده ، ناشى از تأثير مسيح نيست و همچنين قاعدتاً آن‌چه در كشور اسلامى ظهور و بروز كرده ، از ثمرات اسلام نيست . . . در جايى

--> ( 1 ) . اتفاقاً چندى پيش در متن كتاب انگليسى كه يك بانوى آمريكايى تحت عنوان « سيّد جمال‌الدين استعمارشكن » نگاشته بود ، خواندم كه نكته ما به الاختلاف اين است كه سيّد به « اصالت دين » معتقد بوده ولى « رنان » از قيد دين خود را آزاد مىدانسته است - مترجم .