با اشاره‌اى اجمالى به دو نحوهء فكر و دريافت اسلامى ، بايد بگويم : اولين بارى كه مىرفتم با مفاهيم « قرآنى » آشنا شوم و استفادهء عملى از تعاليم قرآنى را درك كنم - تفسير تازه‌اى بود كه از خلال تحقيقات دقيق اين مرد جليل نصيبم گرديد و تصريح به اين‌كه قرآن كريم با بيان روشن : « يهدى للّتى هى اقوم » ، تو گويى اصلًا با زندگى ما كارى ندارد ! و خواندن قرآن فقط براى درك ثواب و بهرهء آخرتى است و به تعبير ديگر ، براى قبرستان‌ها و مردگان است ! نه براى زندگى و به كار بستن تعليمات آن ، و همچنين توجّه دادن اذهان مسلمانان ، به مفاهيم عملى و دقيق آيات قرآنى از قبيل : « إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ » « 1 » و امثال اين آيات . . . از آن پس ، طولى نكشيد كه تئورى تكامل يا فلسفهء نشو و ارتقا « داروين » مشكلاتى را براى همهء عقايد اصيل اسلامى ايجاد كرد ، كه چون اغلب دانشمندان اسلام ، هيچ‌گونه آشنايى با علوم طبيعى نداشتند ، بر اشكال كار افزوده شد . در اين ميان ، به نقل قسمت‌هايى از كتاب « سيّد » در « رد بر طبيعيون » برخوردم و بر احترام و علاقه‌ام نسبت به اين مرد بزرگ افزود . سپس طولى نكشيد كه جسته گريخته ، قسمت‌هايى از آثار قلمى وى از قبيل چند شماره از « العروة الوثقى » به شدت تحت تأثيرم قرار داد . همان روزها ضمن سفرى به هندوستان و گذراندن مدت كوتاهى در حول و حوش « دانشگاه عليگر » ، اطلاعات بيشترى كسب كردم ، از جمله جروبحث طولانى اين مرد بزرگ با « سيّد احمدخان » رييس « دانشگاه عليگر » در مباحث مربوط به « ماترياليسم » . . . و تجديد حيات فكرى مسلمانان و برخوردار شدن از اطلاعات مبسوطى ، راجع به سال‌هاى زندگى وى در هندوستان و

--> ( 1 ) . سوره رعد ، آيه 11 .