اين مستشرق سپس درباره « عقيده‌مندى به مهدى و تأثير آن در سقوط دولت اموى » بحث مىكند كه براى احتراز از تفصيل ، به‌نقل آن نمىپردازيم . پس با اين شواهد اجمالًا معلوم شد كه مسئله مورد بحث ما ، از نظر دينى به اندازه‌اى ثابت و قطعى است كه اصلًا جاى شك و شبهه‌اى نيست . اخبار و احاديث وارده ( از طرق شيعه و سنى ) درباره اين مسئله مهم ، به حدى است كه مىتوان ادعا كرد كه در هيچ‌يك از مسائل دينى ما ، اين اندازه روايت وارد نشده است و به‌طورى كه از تحقيق ( غير استقصايى ) يكى از بزرگان كنونى حوزه علميه قم به‌دست مىآيد ، مجموعاً متجاوز از سه هزار روايت و حديث در اين باره از پيغمبر اسلام و پيشوايان ديگر ما ، وارد شده است ، « 1 » كه با توجه به اصول و قواعد علم حديث ، نمىتوان در صحت آنها ترديد كرد . مسئله سنّ يا مظهرى از قدرت بىانتهاى خدا افراد مسن در طول تاريخ ، خصوصاً در دوران‌هاى سابق و قرون گذشته ، بوده‌اند ، مثلًا قرآن مجيد عمر « نوح » را تا قبل از طوفان 950 سال گفته و مىفرمايد : « وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلّا خَمْسِينَ عاماً » ؛ ما نوح را بر قوم خود فرستاديم و او در ميان آنها هزار سال ، به استثناى پنجاه سال ، به‌سر برد . تورات عمر « ذوالقرنين » را بالغ بر سه هزار سال مىشمرد . اما تاريخ اسلامى آن را 1200 سال مىداند . از اين شواهد در گوشه و كنار تاريخ ، حتى در دنياى امروز هم پيدا مىشود . ولى قبل از همه شواهد و مثال‌ها ، بايستى توجه داشته باشيم ، قدرتى كه در پروتوپلاسم « 2 » ماده حياتى ايجاد مىكند ، قدرتى كه از اسپرماتوزوئيد و اوول ، بشر متفكر خلق مىكند و مىخواهد او را عالم به كنه و حقيقت اشيا نموده و پرده از رازهاى آفرينش و طبيعت بردارد و حتى او را بر جهان وجود مسلط كند و يا نظم

--> ( 1 ) . ر . ك : مجله ماهانه درس‌هايى از مكتب اسلام ، سال اول ، شماره سوم ، مقاله آيةاللَّه صافى گلپايگانى . ( 2 ) . 1 . Protoplasm