هيچ يك از اين امور نيست . اينها حوادثى است كه در عصر خود به گور سپرده شده‌اند و آنچه دربارهء آنها بر صفحات كتابها ضبط شده ، هيچ‌گونه ارتباطى با زندگى بشر ندارد . هدف ما از تاريخ ، حركات و فعل و انفعالهاى زنده‌اى است كه طى اعصار و قرون از اعمال و انديشه‌ها و احساسات گذشتگان شكل گرفته و يگانگى و انجام يافته است و انسان امروزه به محاصرهء آن درآمده است و ادبيات و جهان‌بينى و فلسفهء او از آن سرچشمه گرفته است . هدف ما از اين تاريخ ، تاريخ فكرى و هنرى ملتهاست ، يعنى آداب و رسوم ، اخلاق ، معتقدات و انواع فرهنگها كه با نظمى خاص در حركت‌اند ، و حلقه‌هاى اتصال آنها در پى هم قرار گرفته‌اند ، و انسان در محدوده آنها زندگى مىكند . اين تاريخ ، از نگرش انسان به جهان هستى پديد مىآيد و نه از حوادثى كه تأثيرى در مسير عمومى جامعه ندارد . دليل ما بر درستى اين مدعا اين است كه هر ملتى داراى طبيعتى است كه ميان تمام افراد آن مشترك است . صداى اين طبيعت مشترك ، از شعر ، موسيقى ، نقاشى ، عقايد و عادات و سازمانهاى فرهنگى و اخلاقى و فلسفه‌هاى مختلف جامعه ، به گوش مىرسد . بنابراين ، طبيعت جامعه و تاريخ فكرى و هنرى آن ، دو قدرتى هستند كه در يكديگر تأثير مىكنند و يكى را به‌وسيله ديگرى مىتوان تفسير كرد . اگر آثار « روسو » و « ولتر » را مطالعه كنيد ، مىبينيد كه در ميان آن دو از لحاظ تفكّر و تعبير و روش ، تفاوت بسيارى است . با وجود اين ، در انديشه و تعبيرات و جهان‌بينى آنها يك طبيعت مشترك وجود دارد كه مردم فرانسه را به يكديگر ارتباط مىدهد و گذشته و حال آن ملت را وحدت معنوى مىبخشد كه اين وحدت معنوى را « تاريخ