طلايى آنها عصر عمربن‌الخطاب است . به اين دليل كه وى « آنها را از جنگهاى داخلى بازداشت و به جنگهاى خارجى سرگرم كرد . » « 1 » به عقيده ما اين جنبهء اخلاقى ، خاصيّت عنصر عرب نيست ، بلكه ويژگى محيط زندگى اعراب است . اما اينكه مىگويند عرب در دوره جاهليت و مسيحيت و مسلمانى همواره ميل به آزادى داشت ، و به كوچكترين سببى به جنگهاى داخلى كشيده مىشد ، مىپذيريم و آن را تأييد مىكنيم . مىتوانيم اين شكل از آزادى را آزادى شخصى بناميم . آزادى شخصى همان عنصرى است كه مورد علاقهء عرب بود . اين آزادى شخصى ، لازمهء محيط زندگى آنها بوده و يكى از مظاهر ابتدايى آزادى است . اما با آزادى اجتماعى كه عظمت و حقوق فرد را در ضمن آزادى جمع حفظ مىكند ، تنها گروه اندكى از اعراب آشنا بوده‌اند . تكرار مىكنيم كه اين گرايش ، ناشى از عربيّت عرب نيست ، بلكه ناشى از محيط جغرافيايى و تاريخى معينى است كه آنها را اين چنين بار آورده است ، همان‌گونه كه در پيدايش جنبه‌هاى ديگر اخلاقى آنان مؤثر بوده است . در هر حال ، عرب از اين لحاظ به آزادى توجه داشت كه تابع تمايلات شخصى خود بود ، و هيچ‌گونه مصلحت اجتماعى را در نظر نمىگرفت . بنابراين ازنظر آنها اين آزادى ، نه مسئوليت بردار بود و نه در خور سرزنش . پيامبر گرامى محمد ( ص ) ، خطر اين آزادى طلبى را درك كرد و كوشيد كه آزادى شخصى آنها را در محيط مصلحت

--> ( 1 ) فجرالاسلام ، ص 38