كند قبل از اين دو پس او كذّاب است . « 1 » يعنى ادعاى اين مشاهده كند يعنى مشاهدهء ظهور . مؤيد اين‌كه : حضرت صادق عليه السّلام به مفضل فرمود : « نمىبيند او را چشمى در وقت ظهور او ، مگر اين‌كه همه چشم‌ها او را خواهد ديد ، پس هركس بگويد براى شما غير اين را تكذيب كنيد او را » . « 2 » پس منافاتى ندارد با امكان رؤيت از جهت اقتضاى مصلحت احيانا و اتفاقا ، به علاوه در مقابل او نيز دليل قطعى است بر امكان رؤيت و آن تواتر اجمالى است كه موجب قطعى و يقينى است از كثرت ادعاى اشخاص صالح ، به‌علاوه ادعاى ايشان نيز به منزلهء حديثى است و صلاح بسيارى از ايشان از حيث تقوى و ورع و وثوق و اطمينان كم‌تر از راويان احاديث نيست ، پس اخبار ايشان نيز حديثى است معارض با آن حديث ، پس اگر مفاد حديث نفى رؤيت چنان نباشد كه گفته شد ، چاره نيست جز حمل بر آن معنى . سؤال : راه توسل چيست ؟ جواب : اصل امكان تشرف به خدمت آن حضرت به نص خاصى ثابت نشده جز به همان تواتر اجمالى كه از ادّعاى صالحين به دست آمده ، چه رسد به اين‌كه راه معينى براى او باشد و آن‌چه در افواه گفته مىشود از چله‌ها و ختم‌ها و اذكار يا در كتبى ديده مىشود كه اهليت تأليف ندارند ، همه‌اش تخرّص به غيبت و ساختگى است ، اصلى ندارد . بلى آن‌چه مىتوان گفت در وسيلهء تشرف ، و همان هم عمده چيزى است كه وسيلهء وصول اشخاصى است كه اين فيض نصيب آنان شده ، جدو جهد است از آن جهت كه « من جدّ وجد » هركس جديت كند مىيابد ، اما جديّت را در ضمن چه عملى بايد كرد ، يا چه عملى بهتر اسباب توفيق مىشود ، ميزان معلومى ندارد ، و هركس دراين‌باره چيزى

--> ( 1 ) - معجم احاديث الامام المهدى 4 / 317 ح 1333 ؛ بحار 51 / 361 ح 7 . ( 2 ) - مختصر بصائر الدّرجات 181 ؛ بحار 53 / 6 .