پس جزيهء اهل ذمه را مقيّد كرد به آن روز ، و هم‌چنين از اخبارى كه در معاملهء آن حضرت با فرق مشركين و مخالفين اسلام و در بيان غرض او را نهضت گذشت ، قطع حاصل مىشود كه بايد جزيه نباشد ، زيراكه او مأمور است كه دينى جز دين اسلام باقى نگذارد و اين منافات دارد با قبول جزيه ، ولى حديثى از حضرت صادق عليه السّلام رسيده . ابى بصير عرض كرد : چگونه خواهد بود نزد او اهل ذمّه ؟ فرمود : « يسالمهم كما سالمهم رسول اللّه صلّى اللّه عليه و إله و سلم و يؤدّون الجزية عن يد و هم صاغرون » مسالمت خواهد كرد با ايشان چنان‌كه پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلم با ايشان مسالمت كرد و جزيه با دست خواهند داد با حال ذلّت و حقارت » . « 1 » پس بايد گفت : حكم جزيه گرفتن مخصوص ابتداى امر است قبل از استقرار دولت و حكومت و يا اين‌كه اين حكم تا زمان رجعت خواهد بود و آن هم متصل است به ظهور و يا اين‌كه تا پيش از رجعت حكم گرفتن بر آن حضرت اختيارى است ، زيراكه در رجعت ، ديگر مسلم است كه جز دين اسلام دين ديگرى نخواهد بود . قطايع ملوك و اراضى انفال و ارض سواد و حكم آن‌چه در دست شيعه است و از جملهء احكام او : حضرت صادق عليه السّلام فرمود : « هرگاه قائم ما قيام كند قطايع مضمحل شود » . « 2 » ( يعنى آن‌چه ملوك به تصرّف ملوكانه زمين‌هايى را به اشخاص بخشيده‌اند يا با ايشان مقاطعه كرده‌اند ) از بين برود و به اصل خود برگردد ، اگر از مباحات اصليّه است به اباحة برگردد و اگر از انفال است به انفال برگردد . انفال ، زمين‌هايى است كه بدون جنگ و صلح تسليم شده يا اهلش فرار كرده‌اند و يا معموره‌اى كه مخروبه شود و اهلش إنجلا شوند و معادن و رودخانه‌ها و اراضى موات ، و هرچه به جنگ گرفته شده باشد مانند سواد كوفه او از همهء مسلمين است . حضرت باقر عليه السّلام فرمود : « سواد را به اهلش برگرداند و اصحاب و انصار او اهلش

--> ( 1 ) - بشارة الاسلام 300 ح 49 . ( 2 ) - بحار 52 / 309 ح 1 .