شوند . » « 1 » و يا اين‌كه فرمود : « مردم در عرفات باشند ناگاه مردى كه بر شتر سريع سوار باشد برسد و مردم را به مرگ خليفه آگاه كند ، در مردن او فرج آل محمد و فرج مردم همگى است » . « 2 » ظاهرش مرگ يكى از خلفاى بنى العباسى است و گرنه از مجملاتى است كه فايده‌اى در آن‌ها نيست ، زيراكه خليفه چه خليفه‌اى باشد و كى باشد ؟ باز هم نشانه‌اى است كه فقط براى اهل عرفات مفيد است نه ديگران و نظير اين‌ها است موت عبد اللّه ، حضرت صادق عليه السّلام فرمود : « كيست كه ضامن شود براى من موت عبد اللّه را تا ضامن شوم براى او قائم را ؟ » سپس فرمود : « هرگاه بميرد عبد اللّه ديگر مردم بر كسى جمع نشوند و اين امر منتهى نخواه شد مگر به صاحب شما . » « 3 » انشاء اللّه منطبق مىشود بر مستعصم كه عبد اللّه بود و پس از او ديگر بر كسى جمع نشدند و نام خلافت منقرض گرديد . اما صدر حديث و ذيلش شبهه‌انداز است كه اين از علائم قيام باشد ، ولى مبنى بر اين است كه مردم بر كسى جمع باشند تا به موت او بر كسى جمع نشوند و معلوم نيست كه چنين اتحاد و اجتماعى بار ديگر رخ دهد . و اللّه العالم . اما رفع شبهه از صدر و ذيلش ممكن است به اين‌كه گفته شود مراد اين است كه قبل از موت عبد اللّه ، مسلّم قائم نيست و هركس موت او را ضامن شود من از آن وقت ضامن قائم مىشوم ، اما نه اين‌كه بلافاصله هم باشد ، چنان‌كه در اخبار ديگر نيز وارد شده كه علامت قيام قائم زوال ملك بنى العباس است . به‌خصوص در آخر همين حديث فرمود : « امر منتهى نخواهد شد مگر به صاحب شما انشاء اللّه . و ديگر مىرود دولت‌هاى سال و

--> ( 1 ) - الزام الناصب 2 / 147 ؛ بحار 52 / 211 ح 57 . ( 2 ) - بحار 52 / 240 ح 107 . ( 3 ) - غيبت طوسى 447 ح 445 ؛ بحار 52 / 210 ح 54 .