بيرون رود و آن‌جا را قبرستان كنند . سپس گفته و اين در سنهء 312 بود و در همان سال سليمان بن حسن قرمطى خروج كرده و راه را بر حاجيان قطع كرد . « 1 » و به همين قطع حج به سبب قرامطه ، حضرت صادق عليه السّلام اشاره فرموده : « حجّوا قبل لا تحجّوا » حج كنيد پيش از آن‌كه نتوانيد حج كنيد . سپس با انگشت ابهام به طرف قبله اشاره و فرمود : در اين سمت هفتاد هزار يا زياده كشته شوند . « 2 » على بن حسن كه يكى از رواة حديث است گفته : شبيه به اين مقدار در قافله كشته شد و در حديث ديگر به جمعى از اهل كوفه فرمود : « حجّوا قبل أن لا تحجّوا قبل ان يمنع البرّ جانبه ؛ حج كنيد پيش از آن‌كه خشكى جانب خود را منع كند يعنى از طرف خشكى راه نداشته باشيد و هم‌چنان شد زيرا از طرف دريا مانعى نبود » . بعضى نسخه‌ها « برجانيه » را بر ياء ضبط كرده و اين قطعا تصحيف است با خصوصياتى كه ذكر شد راجع به خرابى مسجد براثا و قطع حج ، چنان‌كه خود اين حديث نيز به هر دو اشاره دارد ، به‌علاوه « برجانية » در لغت معنى مناسبى ندارد به جز اين‌كه در قاموس گفته ، « بر جان » بر وزن عثمان جنسى است از روم و دزدى است معروف و بر فرض صحت نسخه بايد به معنى دوم گرفت كه قرامطه را دزدهاى راهزن فرض كرده و اما به معنى اول مناسبتى با خرابى مسجد براثا ندارد . پس بعضى كه « برجانيه » را بر بريطانية حمل كرده‌اند و انتظار وقوع منع حج از طرف ايشان دارند تأويلى است خالى از تحقيق . و باز فرمود : « حج كنيد پيش از خرابى مسجدى در عراق كه در ما بين نخلستان و نهرها واقع است ( و آن همان مسجد براثا است ) » . « 3 » و از جمله اعمال قرامطه كه حضرت صادق عليه السّلام نيز قبل از وقوعش به آن اشاره

--> ( 1 ) - التشريف بالمنن 261 ح 379 . ( 2 ) - بحار 47 / 94 ح 106 . ( 3 ) - بحار 47 / 122 ح 171 ؛ امالى مفيد 64 مجلس 7 ح 10 .