شرط دوم : در شناخت خصوصيات كلام دقت كامل شود ؛ تا خصوصيات مؤثر در هدف سخن نگه داشته شود و قيود بىارتباط وانهاده گردد . اين شرطى مهم است كه كمتر رعايت مىشود . آخرين شرط كه - جان كلام است و با آن ، همهء موارد بيگانه طرد مىشود : مفهوم كلى استخراج شده پس از بررسى و پالايش [ الغاى خصوصيات ] ، به منزلهء كبرايى كلى براى مدلول ظاهر كلام باشد و بطن به دست آمده ( معناى تأويلى ) ، كلى و قابل انطباق بر ظاهر تنزيل باشد ؛ به عبارت ديگر مجموع ظهر و بطن آيه ، به منزلهء استدلالى منطقى باشد ؛ آن‌سان كه مفهوم كلى ، چونان كبرايى كلى ، بر صغراى خود - كه همان مورد تنزيل است - منطبق شود . براى نمونه در آيهء سؤال ، مفهوم مجموع سخن اين است كه [ صغرى : ] مشركان به دليل ناآگاهى از اصول نبوت ، بايد از همسايگان يهودى خود - كه اهل دانش و كتاب بودند - سؤال كنند ؛ [ كبرى : ] زيرا بر هر جاهل است كه در مورد جهل خود ، به دانشمندان مراجعه كند . اين مفهوم ، قاعده‌اى كلى مىباشد كه عقل و شرع پذيراى آن است . خداى تعالى نيز اين قاعدهء كلى را در قرآن حكيم بر مورد آيهء ياد شده تطبيق داده است . اين همان مقصود از سازگارى تأويل با تنزيل است ؛ بسان توافق عام با خاص . در اين صورت ، بطن بيگانه از ظاهر نيست ، بلكه متناسب با آن و مدلول التزامى نهفته در كلام مىباشد ؛ و جز دانشوران آن را درنيابند . امام شاطبى بر اين نكته تصريح كرده كه بطن بايد مطابق با مقتضاى ظاهر - كه در زبان عرب مقرّر گرديده است - باشد ؛ به گونه‌اى هماهنگ با قواعد عربى باشد ؛ يعنى هماهنگ با مقتضاى سبك‌هاى دلالت كلام در ادبيات عرب ؛ نه به گونه‌اى كه بىربط و بيگانه با ظاهر بوده ، ظاهر سخن آن را به كلى ردّ كند . وى اين شرط را نيز افزوده است كه [ بطن ] شاهدى از خود كتاب داشته باشد . « 1 »

--> ( 1 ) . بنگريد به : الموافقات ، ج 3 ، ص 394 .