به او نيز گاه پدر گفته مىشود ؛ چنان كه عيسى عليه السلام از ذرّيهء ابراهيم از طرف مادر بود . » « 1 » استاد علامه طباطبايى در اين جا تحقيقى دقيق دارد و اين ديدگاه را كه آزر ، پدر ابراهيم باشد ، با ظاهر قرآن در تنافى مىداند . افزون بر آن كه اين ديدگاه با اصول اعتقادات‌اسلامى دربارهء پدران پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم ويكتاپرستى آنان تا آدم عليه السلام منافات دارد . توضيح ، آن كه ابراهيم هنگامى كه از ايمان آوردن آزر نوميد شد ، از وى دورى گزيد و به او وعدهء استغفار داد : « قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا » « 2 » ؛ « [ ابراهيم ] گفت : درود بر تو باد ؛ به زودى از پروردگارم براى تو آمرزش مىخواهم ؛ زيرا او همواره نسبت به من پرمهر بوده است . » او به وعدهء خود نيز وفا كرد : « وَ اغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ » « 3 » ؛ « بر پدرم ببخشاى كه او از گمراهان بود . » ليك به سرعت از اميد خيرى كه به پدرش داشت ، بازگشت و بدين جهت از وى بيزارى جُست : « وَ ما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ » « 4 » ؛ « طلب آمرزش ابراهيم براى پدرش ، تنها به سبب وعده‌اش به او بود ، پس هنگامى كه براى او روشن شد كه وى دشمن خداست ، از او بيزارى جست . راستى ، ابراهيم دل‌سوزى بردبار بود . » اين جريان در آغاز امر و پيش از ترك كردن سرزمين شنعار ( كلدان - عراق ) و چه بسا در نيمهء عمر ابراهيم و در سن 75 سالگى وى بوده است : پس از آن ، ابراهيم سرزمين‌ها را در نورديد و سرزمين مقدس را هجرت‌گاه خويش قرار داد و اسماعيل و پس از او ، اسحاق به او داده شد . از جمله كارهايى كه او در آخرين مراحل زندگىاش انجام داد ، ساختن خانهء كعبه با كمك پسرش ، اسماعيل بود كه چه بسا در آن زمان ، فراتر از 150 سال عمر داشت . در آن هنگام ، ابراهيم

--> ( 1 ) . التفسير الكبير ، ج 13 ، ص 40 . ( 2 ) . مريم ( 19 ) 47 . ( 3 ) . شعراء ( 26 ) 86 . ( 4 ) . توبه ( 9 ) 114 .