پيشينيان كه بيشتر آراى خود را از صحابه گرفته‌اند . » « 1 » حافظ ابو احمد بن عَدىّ گويد : « كلبى « 2 » احاديثى صحيح ، به ويژه از ابو صالح ، نقل كرده است . او در تفسير ، شناخته شده است و هيچ كس تفسيرى طولانىتر و غنىتر از وى ندارد . پس از او ، مقاتل بن سليمان ( متوفاى 150 ) قرار دارد ، ليك كلبى برتر از اوست . پس از اين طبقه ، تفاسيرى تأليف شد كه اقوال صحابه و تابعان را گرد آورد . » او در ادامه ، اين تفاسير را به تفصيل بر مىشمرد . « 3 » احمد بن عبد الحليم گويد : « هر گاه تفسير [ آيه‌اى ] را در قرآن و سنت و گفتار صحابه نيافتى ، هم‌چون بسيارى از بزرگان ، به سخنان تابعان مراجعه كن . » « 4 » با اين حال ، برخى در اعتبار تفاسير منقول از تابعان ترديد كرده‌اند ؛ چه ، آنان از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم نشنيده و ديدگاه شخصى خود را گفته‌اند ، از اين رو در تفاسير آنها ، احتمال خطا وجود دارد . هم‌چنين تصريحى بر عدالت آنان - آن گونه كه به عدالت صحابه تصريح شده است - وجود ندارد . از ابو حنيفه نقل شده است : « سخنان رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم روى سر و چشم ما جا دارد و در مورد آن‌چه از صحابه رسيده است ، [ در ردّ يا پذيرش آن ] مختاريم و آن‌چه از تابعان رسيده است ، آنان مردانى بودند و ما نيز كسى هستيم . » شعبة بن حجاج گويد : « اقوال تابعان حجت نيست ، پس چگونه در تفسير حجت باشد ؟ » چنان كه اشاره شد ، احمد دربارهء مراجعه به سخنان تابعان ، دو گونه روايت دارد كه در يكى ، پذيرفته و در ديگرى ، ردّ كرده است . « 5 » به نظر ما ، اگر مراد ، تعبد به اقوال تابعان و تسليم شدن در برابر آراى تفسيرى

--> ( 1 ) . البرهان ، ج 2 ، ص 158 . ( 2 ) . ابو منذر ، هشام بن ابى نضر ، محمد بن سائب كلبى كوفى . او داناترين مردم به نسب‌ها بود و در كنار آن ، دانش فراوانى در تفسير داشت . وى از اصحاب امام باقر و صادق عليهما السلام بود و در سال 146 درگذشت . ( 3 ) . البرهان ، ج 2 ص 158 و 159 . نيز بنگريد به : الكامل ، ج 6 ، ص 120 . ( 4 ) . بنگريد به : مقدمهء او در اصول تفسير ، ص 49 . ( 5 ) . التفسير و المفسرون ( ذهبى ) ، ج 1 ، ص 128 و 129 .