از أبى صالح از ابن عباس نقل مىكند « 1 » . ويا روايتي كه محمد بن إسحاق ورّاق ، معروف به ابن نديم ( متوفاى 385 ) در كتاب الفهرست خود آورده است « 2 » . ويا علّامه طبرسى صاحب تفسير از شيخ خود أبو محمد مهدي بن نزار حسينى قاينى از علّامهء قرن پنجم حافظ كبير عبيد اللّه بن عبد اللّه بن أحمد ، معروف به حاكم حسكانى نيشابورى صاحب كتاب « شواهد التنزيل » روايت ترتيب را از ابن عباس آورده است . ونيز از كتاب « الايضاح » أستاذ احمد زاهد روايتي را نقل كرده است « 3 » . ونيز امام بدر الدين زركشى ، اولين محقق مسايل قرآني ( متوفاى 794 ) در كتاب خود « البرهان في علوم القرآن » كه در سال 773 آن را نگاشته ، تفصيلا روايات ترتيب را آورده است ومىگويد : « هذا نزل من القرآن وعليه استقرت الرواية من الثقات » « 4 » . وبالآخرة جلال الدين سيوطى ، علّامهء عصر خود ( متوفاى 911 ) در كتاب معروف خود « الاتقان » اين روايات را آورده است ، واز أبو الحسن بن حصّار ، در اين زمينه منظومه‌اى مىآورد كه در كتاب الناسخ والمنسوخ وى درج شده است . سيوطى روايت ترتيب را از جابر بن زيد « 5 » نيز مىآورد كه تكميل‌كنندهء روايت ابن عباس به شمار مىرود « 6 » . علّامهء طبرسى وديگر بزرگان فن ، متذكر مىشوند كه رعايت ترتيب سوره‌ها ، نظر به ابتداى هر سوره است . اگر سوره‌اى تا چند آية نازل شود ، وپيش از اتمام آن سوره ، سورهء ديگرى به طور كامل نازل گردد ، وحتى چند سورهء ديگر در اين ميان به صورت كامل نازل شود ، آن‌گاه بقيهء سورهء نخست نازل شود ؛ در اين حالت نيز اعتبار ترتيب ، مبدأ نزول هر سوره خواهد بود . چنان‌كه سورهء علق تا پنج آية در آغاز بعثت نازل گرديد وپس از چند سال بقيهء سوره نازل شد . همچنين سورهء مدّثّر و

--> ( 1 ) تاريخ يعقوبي ؛ ج 2 ، ص 26 و 35 . ( 2 ) ابن النديم ؛ الفهرست ؛ فن سوم از مقالهء أول ، ص 47 - 43 . ( 3 ) تفسير طبرسى ؛ ج 10 ، ص 406 - 405 . نيز رجوع شود به شواهد التنزيل ، ج 2 ، ص 311 به بعد . ( 4 ) البرهان ؛ ج 1 ، ص 193 . ( 5 ) جابر بن زيد ، از فقهاى بنام بصره واز بزرگان تابعين بشمار مىرود . از ابن عباس وعكرمة روايت كرده است . وفات أو به سال 103 اتفاق افتاده است . روز وفات أو قتادة گفت : « امروز داناترين أهل عراق وفات نمود » . ( 6 ) الاتقان ؛ ج 1 ، ص 29 - 22 .