« چه زمان براى اهورامزدا براى بازگرداندن سلطهء ايران به سر رسيده بود و چه جز آن ، ترسناك‌تر آن بود كه استيلاى اسلام و سلاطين مسلمان ، اعلام مىكرد كه اكنون خداى ديگرى در آسمان تفوق دارد . مسلمانان به اتكاى موقعيت نظامى در ميدان‌هاى نبرد و دگرگونى اجتماعى در شهرهاى ايران از قادسيه تا بخارا شكوه خداوند را ستايش مىكردند . از طرف ديگر ، زرتشتيان ارادهء خدايى را كه به نظر مىرسيد ناتوان از جلوگيرى از انقياد مؤمنان است ، مورد ترديد قرار مىدادند . اينجا بود كه ادبيات پيش‌گويانه سودمند واقع شد ، چنان‌كه مىشد اين ادبيات را به رشته تحرير درآورده و آن را براى انطباق با نيازهاى خاص هر جامعه جرح و تعديل كرد . اين ادبيات به هردو صورت شفاهى و مكتوب ، وسيله‌اى براى توضيح رويدادهايى فراهم كرد كه زندگى مردم را به نحو قابل توجهى دگرگون كرده بود . در اين روايات و داستان‌ها پيروزى مسلمانان ، تجلى لطف خداوند توصيف مىشد و هر شكست زرتشتيان گامى به سوى آخر الزمان بود » . 14 در ادبيات پيش‌گويانه ، با تأكيد بر اين‌كه پيش‌گويىها در گذشته صورت گرفته ، با رواياتى كه حقانيت دين ، اميد و ثبات پيروان و عقايدشان را فراهم مىآورد ، شرايط روزمره را با جامعه هماهنگ مىكرد . در اين روايات با تفسير رويدادهاى مربوط به انسان و داستان خلقت ، و نيز تركيب پيشگويى و مكاشفه آخر الزمانى در ادبيات اسلامى و زرتشتى ، سبب انسجام و آميختگى بيش از پيش دو جامعهء بزرگ از هم جدا را فراهم نمود . « ادبيات مبتنى بر پيش‌گويىهاى فرخنده ، بيان اميدهاى جامعهء مسلمان بود و ادبيات بيانگر مكاشفهء آخر الزمانى ، نااميدى جامعهء زرتشتى را آشكار مىكرد . اينها متون سلطه و انقياد و نوشته‌هاى استعمارگران و استعمارشوندگان بود » . 15 بنابراين بايد گفت پيروزىهاى سياسى به مسلمانان عرب و آن دسته از ايرانيان ، زرتشتى نومسلمان كه به دلايل مختلف كه بدان‌ها اشاره شد ، با گروه فرادست و مسلط دست اتحاد داده بودند ، قدرتى بخشيد تا اين سخنورى را كه تأثير بسزايى در جامعه و مردمان داشت ، به سود خويش جهت بدهند . به گفتهء خانم مرى بويس : « در اوايل دورهء اسلامى در تمام متن‌هاى مكاشفه‌اى پهلوى دست‌كارى كردند تا آنها را براى تقويت كيش زرتشت ، كه مىبايست مصيبت غلبهء بيگانگان را بار ديگر تحمل كند ، دوباره به كار برند » . 16 چنان‌كه مىدانيم پس از فتوحات اسلام و گسترش آن در ايران زرتشتى ، در ميان زرتشتيان دو متن پيش‌گويانه اهميت بسزايى يافت . يكى زند وهومن يسن ( كه به تفصيل بدان خواهيم پرداخت ) و ديگرى يادگار جاماسب ( فصل 16 ) يا جاماسب‌نامه كه به جاماسب پيشگوى ويشتاسپ شاه افسانه‌اى نسبت داده شده است . 17 پيش‌گويىهاى مطرح شده در اين دو اثر عمدتا عبارتند از پيشگويىهايى كه پس از گذشت سال‌ها و يا قرن‌ها از وقوع رويدادها و حوادث ، بيان شده‌اند . در زند وهومن يسن ( كه نوعى گردآورى است ) همانند پيش‌گويىهاى