حسن بن نوح القمري البخاري

27

كتاب التنوير (فارسى)

صنايع طبيه را تكميل نمود ، بالجمله وى از افاضل و متميزين اطبا و از اعاظم و متبحرين فضلا است ، در فنون طب علما و عملا كامل و هم در كليه اعمال آن عامل بود ، فضلاى اهل سير كه شرح حالات اطباء را ضبط نموده‌اند در شرح احوال اين طبيب ماهر چنين مرقوم داشته‌اند : « كان سيد وقته و اوحد زمانه . . . و متميزا عند ملوك السامانيه ( كذا ؟ و فى زمانه كثير الاحترام . حاصل آنكه وى بزرگ . . . ( تمام عبارت عربى ابن اصيبعه با ترجمه پارسى آن ) . نقل است كه آن طبيب دانا در نزد امير ابو منصور سامانى رتبه محرميت و شأن مصاحبت يافت ، از فرط صداقت و حذاقت و كمال امانت و ديانت بطبابت اهالى حرم اختصاص جست بقسمى معتمد و موثق بود كه هر وقت پردگيان حرم را مرضى طارى گشتى خود بسراى سلطانى درآمده بمداوات و معالجات ايشان پرداختى ، آورده‌اند كه روزى طبيب حاذق با ملك در حرم‌سراى بود ، سلطان بفرمود كه خوان بگسترند و مائده حاضر كنند كنيزكى برسم مقرر خوان از سر خادم برگرفت و بر زمين نهاد چون خواست كمر راست كند نتوانست و همچنان خميده بماند سلطان به حكم اكيد و فرمان بليغ بفرمود حالى بايدت بمعالجت اقدام كنى ابو منصور در انديشه فرو شد از استعمال اغذيه و ادويه از تاثير فورى نوميد گشت چارهء كار خويش و درمان آن درد را در آن ديد كه تدابير نفسانيه به كار برد دست فرا برد و مقنعه از سرش بكشيد سپس بيدرنگ بگفت تا شلوار از پايش بيرون كند ، كنيزك چون آن حالت ديد مقاومت را مبادرت جست در حال كمر راست كرد تا آن‌كس را از خود براند پس به حالت اوليه عود كرده بر صحت اصليه بماند . ملك را از آن معالجهء برء الساعه زيادة شگفت آمد اسباب مرض و باعث تاثير فورى بپرسيد گفت چنان يافتم كه در حال انحناء رياح غليظه در تحت فقرات ظهر كنيزك محتبس مانده است و بايستى بمحلل قوى تحليل رود ناچار غيرت حرارت غريزيه‌اش را به حركت آورد . ملك را خوش آمد بتحسين و آفرين لب گشوده بعطيات و صلات گران‌بهايش بنواخت و بر اعزاز و اكرامش بيفزود . از شمس الدين عبد الحميد بن عيسى خسروشاهى گويند نقل شده كه شيخ - الرئيس ابو على سينا در مبادى تحصيل و اوان جوانى كه زمان شيخوخت ابو منصور بود صناعت طب را از علم و عمل در نزد وى تكميل كرد چه هنگامى كه آن طبيب حاذق و عالم در مدرس تدريس نشستى باستفاضهء جزء علمى از وى استفادت كردى و در وقتى كه آن اريب عامل در بالين بيماران بمعالجت برخاستى باخذ جزء عملى استفاضت نمودى روزگارى بر اين و تيره در زمرهء تلاميذ وى مىزيست چنان كه در شرح اساتيد شيخ الرئيس ياد شد .