با برهان عنوان شد و نيازى به اعاده نيست 4 . اين‌كه هيچ‌كدام از دو مقدمهء شكل چهارم سالبهء جزئيه نباشند ، بلكه هردو موجبه كليه ( صغرى موجبهء كليه و كبرى موجبهء جزئيه يا صغرى موجبهء كليه و كبرى سالبهء كليه و . . . ) باشند ، برهان اين شرط كه مخصوص شكل چهارم است ، اين‌كه از اين شكل ، سالبهء جزئيه منتج نيست چون اختلاف در نتيجه پيدا مىكند و آن سبب عقم است مثلا در : « بعض الجسم ليس به انسان » ، و « كل حيوان جسم » ، نتيجهء حق ، ايجابى است يعنى : « بعض الانسان حيوان » و سلب غلط است ولى اگر ماده را عوض كرده و به جاى « حيوان » ، « جماد » بگذاريم و بگوييم : « كل جماد جسم » ، نتيجهء حق ، سلبى است يعنى : « بعض الانسان ليس بجماد » . 5 . اگر مقدمتين ، هردو موجبه بودند حتما بايد صغرى ، موجبهء كليه باشد و گرنه از موجبهء جزئيهء صغرى با موجبهء كليهء كبرى نتيجه‌اى در كار نيست و برهان مطلب همان اختلاف در نتيجه است مثلا : « بعض الحيوان انسان » ، و « كل ناطق حيوان » نتيجهء حق ، ايجابى است يعنى : « بعض الانسان ناطق » ولى اگر بگوييم : و « كل فرس حيوان » نتيجهء حق ، سلبى است يعنى : « بعض الانسان ليس بفرس » و اختلاف در نتيجه ، سبب عقم است تا اين‌جا اين پنج شرط به‌طور مختصر بيان شد . « 1 » مبحث سوم . ضروب شكل رابع : شكل چهارم مانند ساير اشكال داراى ضروب ممكنه ، عقيمه و منتجه است . ضروب ممكنه : شانزده ضرب است كه از ضرب چهار قسم صغرى در چهار قسم كبرى حاصل مىگردد كه در آغاز ضروب شكل اول تبيين شد . ضروب عقيمه و منتجه : بنابر قول مشهور متأخرين و منجمله صاحب حاشيه ، از مجموع شانزده ضرب ، هشت ضرب عقيم و هشت ضرب منتج است كه در حاشيه بيان شده و به قول قدماء از منطقيون و مرحوم خواجهء طوسى و علّامه حلّى در الجوهر النضيد « 2 » ضروب عقيمه يازده ضرب و ضروب منتجه پنج ضرب است و قول سوّمى هم درصدد جمع بين اين دو قول برآمده و سخنانى دارد كه در شرح المطالع « 3 » و شرح

--> ( 1 ) . الجوهر النضيد ، ص 131 ( توضيح مفصل اين شروط با برهان ) . ( 2 ) . الجوهر النضيد ، صفحهء 133 و 134 . ( 3 ) . شرح مطالع ، صفحهء 259 .