است و برهان‌بردار نيست و شكل رابع هم كه هنوز ضروبش بيان نشده و لذا در ضروب شكل دوم و سوم محاسبات صورت مىگيرد . فنقول : براى اثبات انتاج شكل ثانى و ثالث چند طريقه وجود دارد : 1 . طريقهء عكس صغرى كه در ضرب ثانى شكل دوم و در ضرب‌هاى 1 و 2 و 3 و 6 شكل سوم از آن استفاده شد . 2 . طريقهء عكس كبرى كه در ضرب 1 و 2 شكل دوم و ضرب چهارم شكل سوم بيان شد . 3 . طريقهء خلف كه در تمام ضروب شكل دوم ( چهار ضرب ) و ضروب شكل سوم ( شش ضرب ) كاربرد داشت و عملا هم در رابطه با ضرب رابع شكل دوم و ضرب پنجم شكل سوّم به كار گرفته شد و بهترين راه بود . 4 . طريقهء افتراض كه فعلا مورد بحث ما است ، البته با وجود سه راه قبلى كه تمامى ضروب منتجه را تحت پوشش قرار داده بودند ديگر حاجتى به اين روش نيست ولى اين هم راهى است كه بزرگان رفته‌اند و ما نيز جهت روشنگرى آن را مىآوريم . قبل از ورود در تشريح اصل برهان به چند نكته اشاره مىشود : 1 . برهان افتراض تنها در آن ضروبى قابل اجرا است كه يكى از دو مقدّمهء قياس ، قضيهء جزئيه باشد ( صغرى يا كبرى ، موجبه يا سالبه ) پس اگر هر م دو مقدّمهء قياس شكل سوم يا دوم كليه بودند ( مانند ضرب 1 و 2 در شكل دوم و ضرب 1 و 2 شكل سوم ) اين طريقه كاربرد ندارد و سرّ مطلب در هنگام تجزيه و تحليل برهان ، روشن مىشود . 2 . برهان افتراض هميشه از دو قياس تشكيل مىشود كه يكى از آن دو حتما شكل اوّل و بديهىّ الانتاج است و ديگرى حتما از همان شكل موردنظر ( دوم ، سوم يا چهارم ) است منتها هر شكلى ضروبى دارد و آن ضروب مراتبى دارند از حيث خفاء و جلاء و اين قياس از ضرب اجلاى آن تشكيل مىشود و به قول قطب الدين رازى در شرح شمسيه : « فالافتراض يكون ابدا من قياسين احدهما من ذلك الشكل لكن من ضرب اجلى و الآخر من الشكل الاوّل » . « 1 » با حفظ اين نكات ، برهان افتراض داراى سه مرحله است :

--> ( 1 ) . شرح شمسيه ، صفحهء 148 .