على محمدى خراسانى
527
شرح منطق مظفر (فارسى)
2 . مصادرات خفيّه : در اغلب موارد ، اينگونه از مصادرات ( كه تشخيص آن براى انسان خيلى روشن نيست و اذهان ساده ، معمولى و متوسط خيلىسريع ، فريب آن را مىخورند ) در قياسهاى مركّبه ( قياسهايى كه با تجزيه و تحليل از دو قياس و بيشتر سر درآورده و هركدام از آنها صغرى و كبرايى دارند ) واقع مىشود و علّت خفاء آنست كه نتيجه از مقدّمهاى كه عين يكديگر هستند فاصله داشته و دور تر از آن ذكر شده ، به خاطر همين بعد نتيجه از مقدّمات ، مغالطهء آن مخفىتر شده و چنين استدلالى بر اذهان ساده و مخاطبين اغفال شده ، رواج يافته و قابلقبول مىگردد . درحالىكه به نظر دقيق ، عميق و تحقيقى يك دانشمند ، مغالطهاى بيش نيست ، ضمنا هر اندازه كه نتيجه از مقدّمات دور تر و با فاصله ذكر شود به همان اندازه مصادره به مطلوب بودنش پنهانتر و به قبولى نزديكتر است ، در اينجا مثالى از علم هندسه مىآوريم : دانشمندان اين علم مىگويند : هرگاه خطى دو خطّ متوازى را كه به موازات يكديگر ترسيم شدهاند قطع كند ، مجموع دو زاويهء داخلى كه ( ميان دو خطّ متوازى ) از يك جهت حادث مىشوند ، برابر با دو زاويه قائمه و نود درجهاى خواهد بود . مانند : اين قضيه در حقيقت مطلوب يا نتيجه است ، و گاهى در علم هندسه براى اثبات آن به قياس مركب ذيل استدلال مىشود : اگر مجموع دو زاويه داخلى مذكور با دو زاويه قائمه مساوى نباشند ، لازم مىآيد كه دو خطّ متوازى با يكديگر تلاقى كنند . اگر اين دو خطّ تلاقى كردند لازم مىآيد مثلثى پديد آيد كه تنها دو زاويه از مجموع زواياى آن با دو قائمه برابر باشند ( 180 درجه ) و چنين چيزى خلف فرض است زيرا كه در هندسه مسلّم است مجموع زواياى ( نه تنها دو زاويهاش ) هر مثلثى ( متساوى الاضلاع ، متساوى الساقين ، مختلف الاضلاع ) مساوى با دو زاويه قائمه مىباشد . ملاحظه مىفرمائيد كه بالاخره در طىّ مراحل قياس مركب مذكور بر تساوى مجموع دو زاويه داخلى مذكور با دو زاويه قائمه ، به تساوى آن دو زاويه با دو قائمه استدلال شد . اين استدلال عين همان مدّعا و نتيجه است . در يك كلام مصادره بر مطلوب است ولى گاهى امر چنين مصادراتى بر انسان مخفى مانده و در اثر فاصلهء نتيجه از مقدّمهاى كه عين نتيجه است گمان مىكند كه مصادره نيست .