يا اگر اوسط در هردو مقدمه موضوع باشد ، مانند شكل ثالث ، مثلا : « لا شيئى من الانسان بغراب » ، و « بعض الانسان اسود » ؛ و يا اگر اوسط در مقدمه اوّل موضوع و در دوّمى محمول باشد ، مانند شكل رابع ، مثلا « لا شيئى من الانسان بغراب » ، و « بعض الاسود انسان » ؛ در تمامى اين حالات ، صور و اشكال فرقى نيست و قياس مذكور طبق بيان مذكور عقيم است و اصولا وقتى به صورت شكل اوّل عقيم شد به صورت ساير اشكال به طريق اولى عقيم است ( در مباحث آينده اين اولويت روشن خواهد شد ) . نكته : در شرح مطالع مىخوانيم : « و تشترك الاشكال الاربعة في ان : 1 . لا قياس عن جزئيتين 2 . و لا سالبتين 3 . و لا صغرى سالبة كبريها جزئية الّا في الرابع كما سيأتى 4 . و ان النتيجة تتبع اخسّ المقدمتين في الكيف و الكّم . و هذه القواعد عرفت باستقراء الجزئيات عند معرفة شرايط الأنتاج في كل شكل و معرفة ما يلزمه من النتيجة » . « 1 » اشكال اربعه پس از بررسى اصطلاحات خاصهء قياس اقترانى و قواعد عامّهء قياس اقترانى حملى و شرطى وارد مباحث اصلى مىشويم كه مباحث اشكال اربعه باشد و اين اشكال هم در قياس اقترانى حملى وجود دارد و هم در اقترانى شرطى . در ابتدا به اجمال ، اشكال اربعهء هريك از قياس حملى و شرطى را بيان مىكنيم ، سپس وارد تفصيل مطلب مىشويم . امّا بيان اجمالى : تعريف اجمالى اشكال اربعه ، در دو بيتى ذيل به نظم درآمده كه اوّل كلام را بدان مزين مىسازيم : اوسط اگر حمل يافت در بر صغرى و باز * وضع به كبرى گرفت شكل نخستين شمار حمل به هردو دوم ، وضع به هردو سيم * رابع اشكال را عكس نخستين شمار بيان ذلك : در اقترانى حملى شكل اوّل : حدّ وسط در صغرى ، محمول و در كبرى ، موضوع باشد . شكل دوّم : حدّ وسط در هردو مقدمه ( صغرى و كبرى ) محمول واقع شود .

--> ( 1 ) . شرح مطالع ، ص 249 .