تصادق في الجمله و في بعض الافراد شد ، مىگوييم : در جايى كه احدى المقدمتين كليه باشد ؛ مثلا : « بعض الانسان حيوان » و « كل حيوان جسم » ؛ « فبعض الانسان جسم » البته منتج است و با جزم و قطع ؛ وضع اصغر و اكبر را روشن مىسازد ولى در مواردى كه هر دو مقدمه جزئيه باشند ( كه همين قسم مورد بحث ما است ) ما نمىدانيم و جزم نداريم كه آيا آن بعض از اوسط كه با اصغر تلاقى كرده و بر آن حمل شده ( مثلا حصه‌اى از حيوان كه بر انسان حمل شده ) ، همان بعض اوسطى است كه در كبرى با اكبر تصادق پيدا كرده و بر يكديگر حمل شده‌اند يا اين‌كه آن حصّه از اوسط كه در صغرى با اصغر تلاقى كرده ، غير از حصّه از اوسطى است كه در كبرى با اكبر تلاقى كرده‌اند ؟ در جواب بايد گفت هردو محتمل است ، در بعض موارد اين حصه همان حصه است و در بعض موارد نيست ، لذا يك نتيجه جزمى صددرصد حاصل نمىشود ، بلكه حداكثر ، احتمال هردو است و معناى اين‌كه هردو محتمل باشند آن است كه بدين وسيله حال طرفين و حدّين قياس يعنى اكبر و اصغر براى ما روشن نمىشود كه آيا هميشه متلاقيان هستند ؟ يا هميشه متباينان‌اند ؟ و در نتيجه چنين قياسى منتج نيست چون اختلاف در نتيجه دارد يعنى در بعض موارد نتيجه حق ، سلب است و گاهى ايجاب ، چنان‌كه در قاعدهء ثانيه ذكر شد ، و اختلاف نتيجه سبب عقم است . دو مثال : 1 . مقدمتين موجبتين جزئيتين باشند : « بعض الانسان حيوان » صغرى ، در كبرى اگر بگوييم : و « بعض الحيوان فرس » و از اين مادّه يعنى فرس استفاده كنيم ، به يقين هيچ‌گاه نتيجه ، ايجابى نخواهد بود و كاذب است كه بگوييم : « بعض الانسان فرس » و اگر از مادّهء ديگر ، يعنى ناطق استفاده كرده و به جاى كبراى مذكور بگوييم : « بعض الحيوان ناطق » در اين‌جا نتيجه سلبى نخواهيم داشت و كاذب است كه بگوييم : « بعض الانسان ليس بناطق » بلكه حتما بايد ايجابى باشد حال اين‌كه به اختلاف مواد و جابجايى آن‌ها ، نتيجه ، رنگ عوض مىكند و گاهى نتيجهء حق ، ايجابى و گاهى سلبى مىشود خود ، دليل عدم انتاج است به بيانى كه در اول قاعده ثانيه بيان شد . 2 . يك مقدمه موجبهء جزئيه و ديگرى سالبه جزئيه باشد مانند : « بعض الانسان حيوان » صغرى ، آن‌گاه اگر در كبرى بگوييم : « بعض الحيوان ليس بفرس » نتيجهء حق ، فقط سلبى خواهد بود ، يعنى : « بعض الانسان ليس بفرس » و نتيجهء ايجابى قطعا ندارد و نمىتوان گفت : « بعض الانسان فرس » ولى اگر مادّه را عوض كرديم و به جاى فرس ناطق