عوارض ذاتيه « اى ما يعرض الشيىء بلا واسطه في العروض » . و اگر بخواهيم در يك تعريف جامع ، ذاتى باب برهان را تعريف نمائيم بايد بگوئيم : الذاتى هو المحمول الّذي ( حيوان و ناطق ) يؤخذ في حدّ الموضوع ( انسان ) ( اين مال ذاتى باب ايساغوجى ) او الموضوع ( انف مثلا ) او احد مقوماته ( نوع معروض له ، جنس آن ، معروض جنس ) يؤخذ في حدّه . 11 . معناى اوّلى آخرين بحث راجع به بيان اوّلى است . اين‌كه گفتيم در باب برهان محمولات نسبت به موضوعات ذاتى و اوّلى هستند معناى ذاتى را دانستيم ولى معناى اوّلى چيست ؟ مىفرمايند : محمولات در تقسيمى دو دسته مىشوند : 1 . محمولاتى كه بر ذات حمل مىشوند بلا واسطة في العروض يعنى واسطه‌اى در عروض ، براى حمل اين‌ها بر موضوعات خودشان نيست . 2 . محمولاتى كه بر ذات حمل مىشوند مع الواسطة في العروض مثال : گاهى مىگوييم : « الجسم ابيض » و گاهى مىگوييم : « السطح ابيض » كه حمل ابيض بر سطح حمل اوّلى است يعنى واسطه در عروض نمىطلبد و حمل ابيض بر جسم حمل ثانوى است يعنى واسطه در عروض دارد كه همان سطح باشد پس يك حمل اولا و بالذات است و يك حمل ثانيا و بالعرض است . در خاتمه : برخى از اصوليين متأخر در مقام تفسير عوارض ذاتيه كه در موضوع علم استعمال مىشود و در مقابل عوارض غريبه است دچار اشتباه شده و ذاتى را به معناى حمل اوّلى كه ما در اين‌جا آورديم تفسير كرده‌اند و گفته‌اند : عوارض ذاتيه « اى بلا واسطه في العروض » و بر اين اساس دچار اشتباه شده ولى شما مىتوانيد با بيان فرق ميان بين ذاتى و اوّلى كه ما براى شما آورديم اين اشتباه را برملا كرده و خود دچار اين خلط مبحث‌ها نشويد ( شايد مراد مصنف رحمهم اللّه مرحوم آخوند خراسانى باشد كه در آغاز كفايهء جلد 1 عوارض ذاتيه را تفسير كرده : « اى بلا واسطه في العروض » كه تفصيل آن را در شرح كفايهء جلد 1 بيان كرده‌ام ) .