ج : مشتركات حدسيات با مجربّات و مميزات آن دو از يكديگر : امّا مشتركات : همانطور كه تجربيات نيازمند دو عاملند تا مفيد يقين باشند . 1 . مشاهدات مكرّر 2 . تشكيل يك قياس خفى ( به بيانى كه در باب خود ذكر شد ) . همچنين حدسيات نيز محتاج به اين دو عامل هستند : 1 . مشاهدات مكرّر : از زمانى كه به ياد داريم ماه را با فراز و نشيب و اوج و حضيض مشاهده كرده‌ايم و چنين نبوده كه به‌طور اتفاقى در يك ماه اين اختلافات بروز كرده و در ماه‌هاى ديگر به اين صورت نباشد . 2 . تشكيل قياس خفى : اگر اين اختلافى كه در نور ماه مشاهده مىشود تصادفى يا معلول عامل ديگرى غير از خورشيد بود لازمه‌اش اين بود كه در طول ساليان و بلكه قرون متمادى بر يك منوال نباشد ( بلكه گاهى نورش ثابت و گاهى مختلف باشد ) « صغرى » . و لكن اين اختلاف نور پيوسته چنين بوده و دوام داشته و دارد . « كبرى » . نتيجه مىگيريم كه ، اين امر تصادفى نيست و مستند به عاملى غير از خورشيد هم نمىباشد بلكه سبب اين اختلاف ، انعكاس اشعهء خورشيدى بر ماه است . و امّا مميزات : در مجربات يك قياس تشكيل شده و به اختلاف موارد ، مختلف نمىشود . ولى در حدسيات ، اين گونه نبوده و به اختلاف موارد متفاوت مىشود و سرّ مطلب آن است كه : در تجربيات از راه تجربه و تشكيل قياس ، علم اجمالى به علّت پيدا مىكنيم « مثلا مىفهميم : در آتش خصوصيتى ذاتى وجود دارد كه سبب حرارت مىشود . امّا آن صفت و خصيصه چيست ؟ چه بسا كاملا از آن آگاهى نداشته باشيم ولى در حدسيات به علّت واقعى رسيده و ماهيّت آن را مىشناسيم ، بنابراين برحسب اختلاف علل ، قياسهاى مختلفى تشكيل مىشود . در حقيقت حدسيات همان تجربيات هستند به اضافه يك حدس قطعى به ماهيّت سبب . لذا خواجه طوسى چنين فرموده : أنّ السبب في المجربّات معلوم السببيّة غير معلوم الماهيّة و في الحدسيّات معلوم بالوجهين . « 1 » .

--> ( 1 ) . الاشارات ، جلد 1 ، ص 218 .