وَ الْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ حَتَّى عادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ « 1 » در جستجوى علّت واقعى اين فراز و نشيب‌ها ، پىبرديم كه منشأ اين اختلاف شكل‌ها ، قرب و بعد و مقابله و مقارنهء ماه با خورشيد است . از اينجا بطور قطع حدس زديم كه نور ماه و ساير ستارگان سيّار نيز گرفته شده از نور خورشيد است ، و گرنه آنها بالذات جرم نورانى آسمانى نيستند و مانند كره زمين ذاتا ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ « 2 » هستند . 2 . همه ما به‌طور جزم حكم مىكنيم به اينكه : زمين كروى است نه مسطح و . . . يكى از دلايلى كه مىتوان براى اين حكم اقامه كرد اين است كه : اگر شخصى در ساحل دريا ايستاده باشد و از دور شاهد نزديك شدن يك كشتى باشد ، اوّل قسمتهاى فوقانى ، و به تدريج كه كشتى به ساحل نزديك مىشود تمام بدنهء آن را مشاهده مىكند . مشاهده مكّرر اين پديده سئوالى را در ذهن بينده ايجاد مىكند ، كه علّت اين امور چيست ؟ پس از مطالعه و تحقيق ، حدس قطعى مىزنيم كه زمين هموار نيست بلكه كروى است و گرنه بايد همهء بدنه كشتى يك جا ديده مىشد . 3 . در هيئت قديم ، يعنى هيئت بطليموسى اين عقيده مسلّم بود كه زمين مركز عالم بوده و ساكن است و خورشيد و ماه و ساير سيارات به دور زمين مىچرخند . ولى هيئت جديد بر روى اين نظريه خط بطلان كشيد . و از قرن شانزدهم ميلادى دانشمندى لهستانى به نام كپرنيك و بعدها توسط دانشمند آلمانى بنام كپلر و امروزه توسط همهء علماى هيئت اين نظريه تأييد شده و قاطعانه اعلام شده كه : زمين و ساير سيارات منظومه شمسى به دور خورشيد مىگردند و اين قانون جاذبه و دافعه است كه آنها را در مدارهاى معين خودشان به حركت درآورده است » . وَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ « 3 » و اين حدس قطعى كه زمين به دور خورشيد مىگردد از جهت مشاهدهء اختلاف اوضاع اين سيارات نسبت به خورشيد و نسبت به ما انسانها حاصل گرديده است و اوضاع فلكيهء كواكب ، اين امر را براى ما قطعى ساخته است .

--> ( 1 ) . سوره يس / 39 . ( 2 ) . سوره نور / 40 . ( 3 ) . سوره انبياء / 33 .