3 . القياس الاستثنايى بطور كلى قياس به اعتبارى ، دو قسم مىشود : 1 . قياس كامل يا بسيط : قياس‌هايى كه مستقيما منتج هستند و از دو مقدمهء اصل ( صغرى و كبرى ) ، ما را به نتيجه مىرسانند ؛ و از آن جهت كه منتج بودن آن‌ها متوقف بر يك مقدمهء خارجى نيست به آن قياس كامل گويند و چون يك قياس بيشتر نيست ، به آن بسيط مىگويند . 2 . قياس ناقص يا مركب : قياس‌هايى هستند كه به تنهايى و بدون ضميمهء مقدمهء خارجى ( بدون استعانت از خارج ) منتج نيستند و با ضميمهء آن مقدمه ، از يك قياس بودن درآمده و دو قياس تشكيل مىدهند ، لذا ناقص و مركب نام دارند همچون : قياس مساوات ، خلف و . . . كه در ملحقات مباحث قياس به زودى بيان خواهيم كرد . امّا نوع اول يا قياس كامل دو شعبه دارد : 1 . اقترانى 2 . استثنايى اقترانى نيز خود دو شعبه داشت : 1 . حملى 2 . شرطى كه به تفصيل بحث شد . اينك بحث ما راجع به يكى از انواع قياس‌هاى كامل يعنى قياس استثنايى و مباحث مربوط به آن است . 1 . تعريف قياس استثنايى « 1 » قياسى است كه در آن خود نتيجه يا نقيض نتيجه ( متناسب با موارد ) بالفعل ، يعنى با همان هيئت و ماده‌اى كه در نتيجه دارد ، در مقدمهء اوّل قياس ذكر شده باشد ( در مقابل قياس اقترانى كه نتيجهء آن به ماده و بالقوة در مقدمات قياس مىآمد ولى به هيئت ، صورت و فعليتش در مقدمات نبود ) . 2 . تأليف قياس استثنايى اين قياس هميشه از دو مقدمه تشكيل مىشود . مقدمهء اول يا صغرى هميشه يك قضيهء شرطيه ( متصله يا منفصله ) ، مقدمهء دوم يا كبرى يك حمليهء مشتمل بر استثناء است و نتيجه هم يك حمليه است . سؤال : قبلا گفته بوديم كه در قياس استثنايى خود نتيجه يا نقيض آن ، بالفعل

--> ( 1 ) . تعريف كامل در مبحث « اقسام قياس » بيان شده است .