على محمدى خراسانى
131
شرح منطق مظفر (فارسى)
اگر طبق فرض بحث مرحوم مظفر ( ره ) حدّ وسط را ، جزء تام قرار دهيم كمتر از هشت قسم منتج خواهد بود و اگر حدّ وسطها را اعم از جزء تام و غير تام بگيريم بيش از هشت قسم منتج است كه با مثال بيان خواهد شد ) . ضمنا آن اقسامى هم كه منتج هستند در برخى از آنها ( چهار قسم ) ملازمه ميان دو عين ( دو طرف ، دو حقيقيه ) است ، و در برخى از آنها ( چهار قسم ديگر ) ملازمه ميان نقيضين است و اين بستگى به شكل قياس دارد كه شكل سوم باشد يا شكل اول . . . كه با مثال واضحتر خواهد شد و ما بايد آن شكل را كه با مطلوب ما از منفصلتين مناسبتر است اختيار كنيم ؛ و اگر قياس مشتمل بر دو مانعة الجمع است ، بايد ابتدا هركدام را به دو متصلهاى كه مقدم آنها ، عين يكى از دو طرف منفصله و تالى ، نقيض طرف ديگر باشد تبديل كنيم سپس دو متصله صغرى را ، در دو متصله كبرى ضرب كنيم تا چهار قسم قياس پديد آيد و ببينيم كدام نوع منتج و كدام عقيم است ؟ همچنين است اگر قياس ما از دو مانعة الخلو تشكيل شده باشد منتها در اين فرض ، متصلههايى كه تشكيل مىشود مقدمشان نقيض يكى از دو طرف منفصله و تالى آنها عين طرف ديگر است . . . يا مثلا اگر قياس ما از يك حقيقيه و يك مانعة الجمع تشكيل شده ابتدا منفصلهء حقيقيه را به چهار متصله ، و سپس مانعة الجمع را به دو متصله متحول مىسازيم و از ضرب چهار در دو ، يا بالعكس هشت قياس پديد مىآيد ، كه بايد ببينيم كدامها منتج و كدامها عقيم است ، سپس منتجها را گرفته و نتيجهء آنها را اگر خواستيم به يك منفصله متحول سازيم . همچنين است اگر قياس ما از يك حقيقيه و يك مانعة الخلو تشكيل يافته باشد ؛ و يا مثلا اگر از يك مانعة الجمع و يك مانعة الخلو تشكيل شده باشند ، هركدام به دو متصله متحول مىشوند و چهار قياس تشكيل مىدهند كه برخى منتج هستند و برخى نيستند و در اينجا ، مطلب بستگى كامل به مهارت و دقت شخص دارد . در پايان مرحوم مظفر ( ره ) به يك مثال بسنده كردهاند ، ولى ما در حدود نه مثال مىآوريم تا وضع تمامى صور روشن گردد و در ضمن معلوم شود كه آن شروط مذكور بىفايده است و قياس ، از موجبه و سالبه ، از دو حقيقيه و از دو مانعة الجمع نيز تشكيل مىشود .