گردد و گرنه بدون استماع كه به مطلوب نمىرسد . همچنين در مسائل تجربى و آزمايشگاهى براى وصول به يك حقيقت و تشخيص يك مرض و معالجهء آن و كشف يك مادّه نافع بايد شبها و روزها و ماهها و سالها در آزمايشگاه به آزمايش و تجربه مشغول شد ، با اين حال تجربيات را از بديهيات ششگانه به حساب آورده‌اند چون با تجربه طولانى بدان رسيده‌ايم نه با فكر و عقل و عمليات ذهنى صرف . همين‌گونه است تلاش آدمى كه مىخواهد فلان شهر تاريخى يا اثر باستانى را در فلان منطقهء دنيا مشاهده كند البته بايد رنج سفر را تحمل نموده و رهسپار آنجا شود تا آن شيئى موردنظر را ببيند ، ولى اين سعى و كوششها فكر و نظر و كار فكرى نيست بلكه كار جسمانى است و زمينه‌ساز مشاهده است ، همانگونه كه براى شنيدن يك صدا بايد نزديك منبع صدا شده و دقت بيشترى بخرج دهيم ، امّا اين گونه عمليات موجب نظرى بودن آن معلومات نمىگردد چون عمليات فكرى در آنها راه ندارد . نتيجه اينكه : چه بسيار معلوماتى كه جزء بديهيات هستند ولى نيازمند سببى است و اين با بداهت آنها هم تنافى ندارند . تعريف فكر و نظر بطور كلى معلومات و مدركات جزئيه ( اعمّ از صور حسيّه كه با حواس ظاهرى ادراك مىشوند و صور خياليه كه با نيروى خيال ادراك مىگردند و معانى جزئيه كه با قوّه واهمه حاصل مىشوند ) عموما از جمله معلومات ضروريه و بديهيه هستند بدين معنا كه فكر و نظر در آنها راه ندارد ؛ امّا مدركات كلّيه و قواعد عامّه چه در بخش نظرى و چه عملى ، مدرك به ادراك عقلى است . معلومات عقليهء محضه دو دسته مىباشند : يك دسته از بديهيات تصوريه و تصديقيه هستند كه مثالهايش در بحث ضرورى و نظرى گذشت . دستهء ديگر كه در حقيقت بخش اعظم آنها است از مقوله علوم نظرى و فكرى هستند . قبل از ورود در بيان حقيقت فكر و تجزيه و تحليل انديشه به روشهاى گوناگون شناخت حقايق اشاره‌اى مىكنيم : 1 . حسيّون و تجربيّون برآنند كه تنها راه شناخت حقايق و نيل به واقعيات همانا راه حسّ و تجربه است . بايد در آزمايشگاه و در سالن تشريح و در زير چاقوى تشريح حقيقت را ببينيم تا باور كنيم و هر چيزى كه با حسّ و تجربه به دست نيايد وجود ندارد