آن حُسن و رجحان و ثواب هم مىآيد . حال افزون بر اين مىگوييم نه‌تنها احتياط در عبادت منوط به قصد امر جزمى نيست ، بلكه وجود امر جزمى و قصد آن ، مخلّ به احتياط است ؛ زيرا اگر ما يقين كرديم كه در مورد فلان مشتبه امرى داريم - از هر راهى كه بدست آيد - عمل را به قصد همان امر مسلّم انجام مىدهيم . امّا اين را احتياط نمىگويند ؛ احتياط اين است كه انسان به صرف احتمال اقدام كند ، نه به‌دنبال امر جزمى ، كه در اين صورت ، عمل مثل ساير اعمالى مىشود كه وجوب آنها مسلّم است ، مثل نماز صبح ، يا مثل اعمالى مىشود كه استحبابشان مسلّم است ، مثل نافلهء شب و كسى نگفته است كه خواندن نماز صبح ، احتياط كردن است ، خواندن نافلهء شب ، احتياط كردن است ؛ بلكه انجام مأمور به است كه اگر نكند ، حتماً عقاب دارد و اگر بكند ، حتماً ثواب دارد . ثواب هم بر خود عمل است ، نه بر عنوان احتياط . قوله : فظهر انّه لو قيل بدلالة اخبار من بلغه ثواب : مرحوم آخوند با توجه به نكتهء مزبور وارد بحثى مىشود كه در اصطلاح فقهاء واصوليّون به تسامح در ادلهء سُنَنْ معروف است . در واجبات و محرمّات جاى تسامح و تساهل نيست و تا دليل معتبر و جامع شرايطى بر وجوب يا حرمت امرى دلالت نكند ، نمىتوانيم حكم به وجوب يا حرمت كنيم و طبق آن فتوى دهيم . دليل بايد معتبر و مشمول ادلهء حجيّت خبر واحد باشد ؛ ولى در مستحبات و مكرومات با وجود يك خبر ضعيف هم مىتوان فتوى به استحباب يا كراهت داد ، و لازم نيست دليل معتبرى باشد . دليل اين تسامح در سُنَنَ هم عبارت است از اخبارى كه در لسان فقهاء به « اخبار مَن بَلَغ » شهرت يافته است . « 1 » اين اخبار مىگويند هركس به گوشش بخورد و به طريقى ولو به خبر ضعيف و غير معتبرى از قول پيامبر و شارع مقدّس به او برسد كه فلان عمل - مثلًا روزهء اوّل ماه ، دو ركعت نماز در شب‌هاى ماه رجب ، زيارت امام حسين در شب‌هاى جمعه و . . . - داراى فلان مقدار ثواب است ، و او اين كار را بكند ، آن ثواب موعود ، به او داده مىشود ولو بعداً معلوم شود كه اصلًا اين خبر دروغ بوده و معصوم عليه السلام چنين چيزى نفرموده است . حال همان‌طور كه ادلّهء حجيّت خبر واحد در واجبات و محرّمات ، خبر واحد معتبر و جامع شروط را حجت مىكند ، هكذا « اخبار من بلغ » هم خبر ضعيف را در مستحبات حجت مىكند و گويا اين خبر واحد ، جامع شروط مىشود . آنگاه بحثى وجود دارد مبنى بر اين‌كه آيا اخبار من بلغ دلالت مىكنند بر استحباب عملى كه بلغه الثواب ، يا چنين دلالتى ندارند ؟ فعلًا مرحوم آخوند مىفرمايد « لو قيل . . . » . يعنى اگر قائل به اين دلالت باشيم ؛ ولى بعد در « ثمّ أنّه لا يبعد . . . » همين را اختيار مىكند . بحث ديگر : بر فرض كه اخبار من بلغ بر استحباب فلان عملى كه به خبر ضعيف به ما رسيده

--> ( 1 ) . وسائل‌الشيعه ، ج 1 ، ص 59 - 61 .