برائت ، آن را برمىداريم ، در صدق فوت هم - اگر وجودى باشد - شك داريم ؛ چون نمىدانيم كه واقعاً چيزى را از دست داده‌ايم « 1 » يا چيزى را از دست نداده‌ايم ؟ « 2 » و تا موضوع محرز نشود ، حكمى نيست . اصل مثبت را هم حجت نمىدانيم ، يعنى نمىتوانيم با اجراء اصالة عدم الاتيان ، فوت را نتيجه بگيريم سپس وجوب قضاء را بر آن مترتب كنيم . چون فوت اثر شرعى نيست ؛ در نتيجه قضاء واجب نيست و همان عمل انجام شده مجزى است . امّا اگر آن سه امر را با هم معتقد نشديم نتيجه ، عدم اجزاء است و بايد قضا شود ؛ خواه هيچ كدام را قبول نكنيم - كه پر واضح است - خواه اوّلى را به تنهايى قبول نكنيم ، يعنى قضا را به امر جديد ندانيم ، بلكه تابع امر اوّل بدانيم . در اين صورت بايد قضاء شود ؛ زيرا امر اوّل كه امر به اداء است آمده و شك در اسقاط آن داريم كه بايد احتياط كنيم ؛ خواه اولّى را قبول كنيم ، يعنى قضا را به امر جديد بدانيم ، ولى فوت را امر عدمى ( عدم الاتيان ) بدانيم كه با استصحاب عدم اتيان قابل احراز است . و ما يك زمانى مأمور به را انجام نداده بوديم ، الآن شك داريم : الاصل عدم الاتيان ، در نتيجه وجوب قضاء ثابت مىشود ؛ و خواه فقط امر سوّم را قبول كنيم ، يعنى بگوييم گرچه فوت ، امر وجودى است ولى با اصالة عدم الاتيان ثابت مىشود ، زيرا ما اصل مثبت را حجّت مىدانيم . باز هم موضوع وجوب قضا احراز مىشود و در نتيجه قضاء هم مثل اداء واجب مىگردد . ثم إن هذا كله فيما يجرى فى متعلق التكاليف من الأمارات الشرعية و الأصول العملية . و أما ما يجرى فى إثبات أصل التكليف كما إذا قام الطريق أو الأصل على وجوب صلاة الجمعة يومها فى زمان الغيبة فانكشف بعد أدائها وجوب صلاة الظهر فى زمانها فلا وجه لإجزائها مطلقا غاية الأمر أن تصير صلاة الجمعة فيها أيضا ذات مصلحة لذلك و لا ينافى هذا بقاء صلاة الظهر على ما هى عليه من المصلحة كما لا يخفى إلا أن يقوم دليل بالخصوص على عدم وجوب صلاتين فى يوم واحد . مبحث اوّل دربارهء اصول و امارتى بود كه در موضوعات و متعلقات احكام ، يعنى اعمال مكلفيّن جارى مىشد و دلالت مىكرد كه فلان عمل ، واجد شرط يا جزء هست يا نيست . تا به حال شقوق گوناگون اين مبحث را بيان كرديم . مبحث دوّم دربارهء اصول و اماراتى است كه در خود احكام و تكاليف كلّى الهى جارى مىشوند . مثلًا شك داريم در زمان غيبت هم ، مثل زمان ظهور معصوم عليه السلام نماز جمعه واجب است يا نماز ظهر ؟ در اينجا استصحاب بقاء وجوب جمعه مىگويد : باز هم جمعه در ظاهر واجب است . خبر ثقه هم كه اماره است مىگويد در عصر غيبت نيز نماز جمعه واجب است ؛ لذا ما مدّتى بر طبق اصل يا اماره و

--> ( 1 ) . على الطريقية . ( 2 ) . على السببيّة .