تمايز علوم از يكديگر : بىترديد امروزه علوم و دانش‌هاى فراوانى وجود دارد كه هريك با نام و نشان و مباحث خاصى مطرح است . در اينجا سؤالى به نظر مىرسد ، و آن اين‌كه : تمايز علوم از يكديگر به چيست ؟ و چه عاملى باعث مىشود كه مثلًا علم منطق از علم اصول جدا بوده و هركدام يك علم مستقلى گردد ؟ پاسخ : براى جواب اين سؤال ، پنج احتمال مختلف مىتواند مطرح شود . 1 . يا تمايز به موضوعات آنها است ؛ مانند علم طب كه از علم كلام جداست ، و اين بدان جهت است كه موضوع يكى تن آدمى ، و موضوع ديگرى مبدأ و معاد است ؛ 2 . يا به اغراض است ؛ و چون هر علمى غرضى را دنبال مىكند از علم ديگر متمايز است ؛ 3 . يا به موضوعات مسائل است ؛ براى مثال موضوع مسائل نحوى ، فاعل و مفعول و . . . است و موضوع مسائل فقهى ، صلوة و صوم و . . . مىباشد ؛ 4 . يا به محمولات مسائل است ؛ مانند محمولات مسائل نحوى كه مرفوعٌ ، منصوبٌ و . . . است و محمولات مسائل فقه كه واجبٌ و حرامٌ ، و صحيحٌ و باطلٌ و . . . است ؛ 5 . يا به خود مسائل ، يعنى مجموعه موضوعات و محمولات است ؛ مانند علم نحو كه تمايزش از علم فقه به اين دليل است كه مسائل آن عبارت است از : « الفاعلُ مرفوعٌ » ، « المفعولُ منصوبٌ » ، و . . . ؛ ولى مسائل علم فقه عبارت است از : « الصلوةُ واجبةٌ » ، « البيعُ حلالٌ » و . . . . از ميان اين احتمالات ، احتمال پنجم اولًا قائل ندارد ، ثانياً مسائل ، جدا از موضوعات و محمولات نيست ؛ ثالثاً همان‌گونه كه پيشتر گفتيم ، بعضى از علوم در بعضى از مسائل با هم تداخل مىكنند ؛ پس اين احتمال ( احتمال پنجم ) باطل است . احتمال چهارم هم اولًا قائل ندارد ؛ ثانياً به بيانى كه بعداً از زبان آخوند رحمه الله خواهد آمد ، باطل است . احتمال سوم هم مثل احتمال چهارم است ؛ بنابراين تنها احتمال اوّل و دوم باقى مىماند . جمهور مناطقه برآنند كه تمايز علوم از يكديگر به موضوعات است ؛ يعنى از آنجا كه هر علمى موضوعى دارد و از احوالات موضوعش بحث مىكند از علوم ديگر جدا مىشود . مثلًا موضوع علم نحو ، كلمه و كلام است و موضوع علم كلام مبدأ و معاد است و . . . . « 1 » مرحوم آخوند و جمعى ديگر برآنند كه تمايز علوم از يكديگر به اغراض و اهداف است نه به

--> ( 1 ) . جناب شيخ‌الرئيس در كتاب برهان شفاء فصلى را به اين موضوع اختصاص داده و در آغاز آن تصريح نموده است كه : « نقول ان اختلاف العلوم الحقيقية هو بسبب الموضوعات » . نقل از برهان شفاء ، مقالهء دوم ، فصل هفتم ، ص 162 .