جملهء و لو كانت . . . در واقع يك تبصره است . اگر كلمهء غداً در مثالِ سؤال اوّل و كلمهء امس در مثالِ سؤال دوم دو نقش بازى مىكرد ؛ يعنى هم مبيّن حال تلبّس بود و هم بيانگر حال اسناد و نسبت ، « زيد ضاربٌ غداً » هم بالاجماع حقيقت بود ، نه مجاز . « زيد ضاربٌ أمس » نيز اجماعاً حقيقت بود ، نه مختلفٌ فيها . ولى هيهات كه غداً يا امس دو كار بكنند ؛ تنها اين دو ، حال تلبّس را مشخّص مىسازد . همان حرف‌هايى را كه زديم در اينجا پياده مىشود ؛ يعنى يكى مجاز و ديگرى مورد اختلاف است . قوله : و بالجملة : در مواردى كه اسناد و جرى به لحاظ حال تلبّس و اتّصاف باشد ، يعنى دو حال تلبّس و جرى هماهنگ باشند ، اطلاق مشتق بر ذات ، حقيقت است مطلقاً ( چه به لحاظ زمان ماضى « 1 » ، چه به لحاظ زمان حال « 2 » و چه به لحاظ آينده « 3 » ) . موارد اختلاف آنجاست كه اتّصاف و تلبّس سپرى شده باشد . مثلًا در گذشته ، زيد داراى ضرب بوده ولى جرى و اسناد الآن و پس از انقضاء تلبّس صورت مىگيرد . اينجا عدّه‌اى اعمّى شده و اطلاق مذكور را حقيقت دانسته‌اند و عدّه‌اى مخالفت كرده‌اند . باز عكس فرض مذكور هم ، مفروغ عنه است ؛ يعنى آنجا كه اتّصاف و تلبّس در آينده است ولى اسناد و نسبت ، فعلى و در حال حاضر است ؛ اجماعاً اطلاق مشتق ، مجاز است . پس ملاك حقيقت و مجاز بودن تطابق زمان تلبس و اسناد يا اختلاف آن دو زمان است . و يؤيد ذلك اتفاق أهل العربية على عدم دلالة الاسم على الزمان و منه الصفات الجارية على الذوات و لا ينافيه اشتراط العمل فى بعضها بكونه بمعنى الحال أو الاستقبال ضرورة أن المراد الدلالة على أحدهما بقرينة كيف لا و قد اتفقوا على كونه مجازا فى الاستقبال . لا يقال يمكن أن يكون المراد بالحال فى العنوان زمانه كما هو الظاهر منه عند إطلاقه و ادعى أنه الظاهر فى المشتقات إما لدعوى الانسباق من الإطلاق أو بمعونة قرينة الحكمة . لأنا نقول هذا الانسباق و إن كان مما لا ينكر إلا أنهم فى هذا العنوان بصدد تعيين ما وضع له المشتق لا تعيين ما يراد بالقرينة منه . و امّا مؤيّد اين مطلب كه حال نطق مراد نيست ، بلكه حال تلبّس و نسبت ، ملاك است : اهل عربيّت ( دانشمندان ادبيّات عرب ) به اتّفاق كلمه مىگويند اسم بر زمان دلالت ندارد . بنا به گفتهء آنها « الإسم كلمة دلّ على معنىً فى نفسه غير مقترن بأحد الأزمنة الثلاثة » : « كبرى » . صفاتى كه جرى بر ذات دارند و بر ذات حمل مىشوند و با آن متّحد مىگردند - يعنى مشتقّ اصولى هستند ، از قبيل : اسم فاعل ، اسم مفعول و مانند آن - از مصاديق اسم هستند : « صغرى » . پس اينها نيز بر زمان دلالت ندارند : « نتيجه » . و اگر مراد از حال ، حال نطق بود ، نه حال تلبّس و اتّصاف ، لازمه‌اش اين بود كه مشتقّ ، بر زمان

--> ( 1 ) . كان زيد ضارباً امس . ( 2 ) . زيد ضاربٌ الآن ، بنابر اين‌كه لفظ الآن دو كار بكند . ( 3 ) . سيكون زيد ضارباً غداً .