دو - لازم است يا اتّحاد لفظى كافى است ؟ عدّه‌اى اتّحاد معنوى را هم لازم دانسته و به اتّحاد لفظى بسنده نمىكنند . اين عده مىگويند هر دو لازم است . مثل رجلان و رجال كه مفرداتشان رجل و رجل ، و يا رجل و رجل و رجل است كه الفاظ آنها يكى است و معناى آنها هم ذاتٌ ثبت له الرجوليّة است . اين عده تثنيه و جمع‌هاى اعلام شخصيّه از قبيل زيدان و زيدون را تأويلى و . . . مىدانند ، كما سيأتى . عدّه‌اى نيز برآنند كه اتّحاد لفظى كافى است و اتحاد معنوى لازم نيست . شاهد اينها ، تثنيه و جمع در اعلام شخصيه است كه آن دو را حقيقى و غير محتاج به تأويل مىدانند . با حفظ اين مقدّمه مىگوييم : ما نيز قبول داريم كه تثنيه و جمع به منزلهء مفردات متكرّرهء متعاطفه است و . . . ؛ ولى منظور اين نيست كه از هر يك از مفردات آن دو ، معنايى غير از معناى مفرد ديگر اراده شده است ، بلكه منظور اين است كه از هر يك از مفردات آن ، فردى از طبيعت واحده اراده شده است . « 1 » مثلًا وقتى مولائى به عبدش مىگويد : « جئنى بعينين أو با عين » مراد اين است كه دو يا سه فرد از فلان طبيعت - مثلًا چشم يا چشمه - را بياور ، نه اين‌كه مراد او دو فرد از دو طبيعت يا سه فرد از سه طبيعت باشد ، و از هر طبيعتى فردى را بخواهد . نتيجه : اگر متبادر از تثنيه دو فرد از يك طبيعت ، و از جمع سه فرد از يك طبيعت شد ، ديگر اين دو لفظ در اكثر از معناى واحد استعمال نشده‌اند تا سخن از جواز و امتناع ، و حقيقت و مجاز به ميان آيد . و التثنية و الجمع فى الأعلام إنما هو بتأويل المفرد إلى المسمى بها . مع أنه لو قيل بعدم التأويل و كفاية الاتحاد فى اللفظ فى استعمالهما حقيقة بحيث جاز إرادة عين جارية و عين باكية من تثنية العين حقيقة لما كان هذا من باب استعمال اللفظ فى الأكثر لأن هيئتهما إنما تدل على إرادة المتعدد مما يراد من مفردهما فيكون استعمالهما و إرادة المتعدد من معانيه استعمالهما فى معنى واحد كما إذا استعملا و أريد المتعدد من معنى واحد منهما كما لا يخفى . جواب اوّل بر مبناى مشهور در مفردات تثنيه و جمع بود . حال گويا كسى به دفاع از صاحب معالم مىگويد : ما اصل مبنا را قبول نداريم و اتّحاد لفظى را در مفردات كافى مىدانيم . شاهد مطلب هم تثنيه و جمع اعلام شخص ( زيدان و زيدون ) و اسماء اشاره ( هذان و هؤلاء و . . . ) است كه مفردات آنها زيد و زيد ، هذا و هذا است ، ولى معناى آنها يكى نيست . حال همانطور كه از زيدان دو معنا اراده شده ، اگر از عينان هم دو معنا اراده شود ، چه مانعى دارد ؟

--> ( 1 ) . كلمهء « الظاهر » كه در متن آمده است يا به معناى متبادر است ؛ يعنى اين‌كه از تثنيه دو فرد و از جمع سه فرد از افراد يك طبيعت اراده شود . از ظاهر تثنيه و جمع اين متبادر است و يا به اين معناست كه اصل و قاعده در تثنيه و جمع اين مطلب است و غير آن خلاف اصل است .