كلام است . در علم منطق از احوالات معرف و حجت يا تصور موصل و تصديق موصل بحث مىشود پس موضوع منطق ، معرف و حجت است . و . . . در اينجا جمله مذكور « عوارض ذاتيه » بايد قدرى تحليل شود : عوارض جمع عارض است ، و در مقابل ذاتى باب ايساغوجى است و به قول قطب الدين رازى : المحمول على الشّيء الخارج عنه « 1 » . و به عبارت ديگر : مطلق چيزى كه خارج از ذات و ذاتيات شىء « جنس و فصل » است و برآن شىء حمل مىشود . ذاتيه : اين كلمه معانى مختلفى دارد كه مرحوم مظفر در بحث برهان به پنج معنا براى ذاتى اشاره كرده‌اند « 2 » و از نظر مشهور ، ذاتى در مقابل غريب است ، ولى از نظر آخوند معناى ديگرى دارد . بيان مطلب : مشهور براى عرض به معناى مذكور هفت قسم ذكر كرده‌اند : 1 - عرضى كه بدون هيچ واسطه‌اى بر معروض عارض مىشود . مانند لوازم ذات و ماهيت از قبيل : زوجيت براى اربعه ، فرديت براى ثلاثه . . . كه خود ذات اقتضاى اين عوارض را دارد و چيزى واسطه در اين عروض و اتصاف و حمل نيست . 2 - عرضى كه به واسطه امر مساوى داخلى ( مساوى با معروض و داخل در ذات معروض باشد ) بر معروض عارض مىشود ، مانند تكلم كه به سبب ناطق بودن بر انسان حمل مىشود و انسان به علت ناطق بودن متكلم است . 3 - عرضى كه به واسطه امر اعم داخلى بر معروض عارض مىشود ، مانند مشى كه به سبب حيوان بودن بر انسان حمل مىشود و انسان چون حيوان است ، ماشى است . ( شق ديگرى كه واسطه يك امر اخص داخلى باشد وجود ندارد ، زيرا امر داخلى يا جنس است كه اعم از معروض مىباشد و يا فصل است كه مساوى با معروض مىباشد و نه اخص از آن ) 4 - عرضى كه به واسطه امر مساوى خارجى بر معروض حمل مىشود ، مانند ضحك كه

--> ( 1 ) - شرح مطالع ، ص 18 . ( 2 ) - المنطق ، ص 366 .