على محمدى خراسانى
64
شرح رسائل (فارسى)
1 - عقل فطرى بالمعنى الاخص 2 - عقل فطرى بالمعنى الاعم يا مطلق منظورشان از عقل فطرى قسم اوّل عبارتست از « العقل الخالى عن الاوهام و الخيالات و الشبهات » يعنى عقلى كه به همان فطرت اصلى و اوّلى و به همان خلقت خدا دادى خود باقى مانده و آلوده به شبهات نشده و در دام هواها و هوسها گرفتار نيامده و همان عقل ناب و خالص از تأثير خيالگرائىها و پندارگرائيها و القاء شبهات ، به نظر محدث بحرانى چنين عقلى بسيار نادر الوجود و انگشت شمار است و تنها در انبياء و ائمه ( ع ) و انسانهاى تالى تلو معصوم وجود دارد و به عقيدهء ايشان آن عقلى كه حجت باطنى الهى بر افراد بشر است همين عقل است و قانون ملازمه در اصول هم كه مىگويند كلّما حكم به العقل حكم به الشرع و كلما حكم به الشرع حكم به العقل مربوط به همين عقل فطرى سالم از اوهام و هواهاى نفسانيه است . و منظورشان از عقل فطرى قسم ثانى عبارتست از عقول اكثر مردم كه از تأثير عوامل متعدّد سالم نمانده بلكه هواهاى نفسانى - گناهان - القاء شبهه ، خيالات و . . . در آن رخنه كرده و خورشيد عقل را قدرى منكسف نموده كه بقول شاعر : انارة العقل مكسوف بطوع هوى * و عقل عاصى الهوى يزداد تنويرا البته شدت و ضعف دارد يعنى در برخى از انسانها اين تأثيرات بيشتر است و در بعضى كمتر بعد از اين تقسيم محدث بحرانى فرموده : امّا عقل فطرى بالمعنى الاعم بايد گفت در احكام فقه و حلال و حرام الهى هيچ دخالتى ندارد