سببيّت دارد ، براى چيست ؟ [ احتمالات متصور عقد فاسد ] جواب : در رابطه با عقد فاسد سه احتمال متصور است : 1 - برخى توهّم كرده‌اند كه : قياس عقد فاسد به عقد صحيح باطل است [ و نبايد گفت : كلّ عقد يضمن بصحيحه يضمن بفاسده كه ضمان به عقد فاسد بر ضمان به عقد صحيح متفرع و قياس شده ] زيرا در عقد صحيح خود عقد سبب ضمان است . ولى در عقد فاسد قبض سبب تامّ ضمان است . شيخ اعظم مىفرمايد : از ما ذكرنا دفع اين توهم روشن شد كه در عقد صحيح هم همه‌جا خود عقد سبب تام نيست در عقد فاسد هم نحوهء سببيّت خود عقد را تصوير كرديم . 2 - برخى به مقتضاى ظاهر قانون كل عقد . . . گفته‌اند : متبادر اينست كه همه‌جا [ چه در عقد صحيح و چه فاسد ] خود عقد علّت تامّهء ضمان است . منتها عقد فاسد بدليل خاص [ اجماع و مانند آن ] استثناء شده و در آنجا خود عقد علّت تامّه نيست . و گرنه على القاعده بايد در هردو خود عقد علّت ضمان باشد . مرحوم شيخ مىفرمايد : اين توهّم نيز باطل است . زيرا كاملا روشن شد كه در عقد صحيح هم خيلى جاها نفس عقد علّت تامّه نيست ، بلكه قبض هم لازم است . 3 - مختار مرحوم شيخ اين شد كه : مراد مطلق سببيّت است . به بيانى كه گذشت . [ آخرين كلمه در قاعدهء مذكور ، كلمهء صحيح و فاسد است كه به سبب وضوح معناى آن ، مرحوم شيخ عنوان نكردند ، صحيح يعنى عقد و معامله‌اى كه تامّ الاجزاء و الشرائط باشد . و فاسد يعنى عقدى كه فاقد برخى اجزاء يا شرائط باشد . ]