مىخواندند . حاكم مىگويد : راويان اين حديث تماما مورد اعتبار و موثقند . « 1 » ابو نعامه از انس نقل مىكند كه رسول خدا ( ص ) و ابو بكر و عمر هيچ‌يك از آنان « بسم اللّه » را بلند نمىخواندند . « 2 » مؤلف : ( 1 ) - از همه اين روايات چنين بر مىآيد كه رسول خدا ( ص ) در نمازهاى خود « بسم اللّه » را تلاوت مىكرده است . بنابراين ، روايت انس - كه مىگويد : پيامبر « بسم اللّه » را با سوره‌هاى قرآن نمىخواند و عده‌اى نيز آن را دستاويز قرار داده‌اند كه « بسم اللّه » جزو قرآن نيست - بايد معنى ديگرى داشته باشد و شايد منظور از عدم تلاوت « بسم اللّه » در اين روايت ، تلاوت جهرى بوده باشد ، يعنى رسول خدا ( ص ) « بسم اللّه » را به طور بلند تلاوت نمىكرده است . و شاهد اين معنى همان روايت اخير است كه آن نيز از خود انس مىباشد و در آن روايت ، انس مىگويد كه رسول خدا « بسم اللّه » را با صداى بلند نمىخواند . گواه ديگر اين كه انس در روايت مورد بحث نيز صريحا نمىگويد كه رسول خدا ( ص ) « بسم اللّه » را در نماز نمىخواند بلكه مىگويد : من از رسول خدا ( ص ) نشنيدم كه « بسم اللّه » را با صداى بلند بخوانند و در روايت ديگر مىگويد : رسول خدا ( ص ) براى ما نماز خواند و ما قرائت « بسم اللّه » را از وى نشنيديم . « 3 » با در نظر گرفتن اين معنى براى روايت انس ، ديگر تعارضى در ميان اين روايت‌ها با روايت انس باقى نمىماند . يك روايت ديگر هم در صحيح مسلم بدين مضمون آمده است كه رسول خدا ( ص ) و همچنين ابو بكر و عمر هيچ‌كدام « بسم اللّه » را در نماز نمىخواندند ، نه در اول سورهء حمد و نه در آخر آن « 4 » ولى در سند اين روايت « وليد بن مسلم قرشى » وجود دارد و مورد اعتبار بودن وى خالى از ترديد

--> ( 1 ) مستدرك ، 1 / 234 - 233 . ( 2 ) سنن بيهقى ، 2 / 542 . ( 3 ) سنن نسائى ، 1 / 144 . ( 4 ) صحيح مسلم ، 2 / 12 .