پس انسان در اعمال و افعال خود مستقل نيست و كوچك‌ترين امكان تصرف در برابر تسلط و قدرت پروردگار ندارد . ما موضوع جبر و اختيار را در بحث اعجاز همين كتاب مشروحا بيان نموديم و در اينجا احتياج به تكرار و توضيح بيشتر از اين نيست . اين بود خلاصه معناى آيه شريفه و علت اختصاص دادن استعانت به ذات اقدس پروردگار . بنابراين معنى ، اگر افاضه و عنايت خداوند نباشد ، هيچ فعل و عملى نمىتواند از بندگان سر بزند گرچه در به وجود آوردن آن عمل ، تمام انس و جن دست يارى به هم داده و مددكار هم باشند زيرا موجود ممكن كه در وجود و هستى خودش محتاج و نيازمند است و از خود استقلالى ندارد ، محال است كه در ايجاد و انجام كارهايش مستقل و غير محتاج باشد . از اين بيان علت تأخير جملهء « اياك نستعين » از « اياك نعبد » نيز روشن مىگردد زيرا خداوند نخست با جملهء « اياك نعبد » عبادت و پرستش را به خودش اختصاص مىدهد كه بايد مؤمنان به جز خدا كسى را پرستش نكنند ، آنگاه با جملهء « اياك نستعين » براى آنان روشن مىسازد كه اين عبادت و پرستش گرچه از آنان صادر مىشود ولى به وسيلهء كمك و نيروى خداوند است . بنابراين ، هر بنده‌اى مرهون افاضه و مشيت پروردگار است و خداوند به اعمال نيك بندگانش از خود آنان مؤثرتر و سزاوارتر است زيرا اوست كه نيرو و توفيق عمل و عبادت به بنده خويش مىدهد چنان كه هر بنده‌اى به اعمال زشت و گناهان خويش از خداوند سزاوارتر است زيرا اوست كه به اختيار خود ، اين اعمال زشت را انجام مىدهد . « 1 » شفاعت گروهى از آيات قرآن مجيد دلالت دارند بر اين كه خداوند متعال ، كفيل و سرپرست امور بندگان است . امر ، فرمان و تدبير شئون آنان در دست قدرت و اختيار اوست كه با رحمت خويش انسان‌ها را به سوى كمالشان هدايت و رهبرى مىكند و هم اوست كه به آنان از همه نزديك‌تر است . نداى آنان را مىشنود ، به خواسته‌هايشان جواب مىدهد ، دعاهايشان را اجابت مىكند و در اين مورد مىفرمايد :

--> ( 1 ) براى آگاهى بيشتر در مورد مسئله جبر و اختيار ، به پاورقى شماره ( 25 ) در بخش تعليقات مراجعه فرماييد .